Journals / Karadeniz Araştırmaları / 2026 / Cilt: 23 Sayı: 91

GUMUS COUNTY IN THE 18TH CENTURY, ACCORDING TO THE AHKÂM-I COMPLAINT REGİSTERS (1742-1774)

SİVAS AHKÂM-I ŞİKÂYET DEFTERLERİNE GÖRE 18. YÜZYILDA GÜMÜŞ KAZASI (1742-1774)

Buket Çelik(Sivas Cumhuriyet Üniversitesi)0000-0002-6959-7197
Pages
1692–1716
Publication Date
2026-09-30
🏛️Bibliographic metadata and full text access for this article are provided via DergiPark.
DergiPark Record ↗
✨

AI Summary & Key Takeaways

AI Insight
⚡ TL;DR(Too Long; Didn't Read)

Various information about the foundations in the district of Gümüş in the 18th century is also provided.

📌 3 Key Takeaways

🎯
Objective & Hypothesis:Amasya city, which has a very ancient history, is a historical city that stands out with its social, economic and cultural aspects.
📊
Key Findings & Data:In the study, the first 12 registers from the Sivas Ahkam-ı Şikâyet registers belonging to the province of Sivas, to which the district of Gümüş also belongs, were scanned.
💡
Conclusion & Impact:Various information about the foundations in the district of Gümüş in the 18th century is also provided.
🔬Design:Review & Systematic Survey
📍Scope:Comprehensive Sample
⚙️Variables:Amasya · Gümüşhacıköy · Osmanlı

Abstract

Amasya city, which has a very ancient history, is a historical city that stands out with its social, economic and cultural aspects. Amasya, which was also the provincial center during the years it joined the Ottoman Empire, preserved its status as one of the important sanjaks of the Ottoman Empire until the collapse of the state. In this study, the district of Gümüş, which has a deep-rooted and important history like Amasya, will be mentioned. Today, the district affiliated with Amasya and named Gümüşhacıköy was called Gümüş Kazası during the Ottoman period. During the period under review and in archival documents, the name of the district sometimes appears as simply Gümüş, sometimes as Gümüşâbâd, and sometimes as Gümüş ma‘a Hacıköyü. In the study, the first 12 registers from the Sivas Ahkam-ı Şikâyet registers belonging to the province of Sivas, to which the district of Gümüş also belongs, were scanned. The first register starts with the date 1742. The last register examined is the Sivas Ahkâm-ı Şikâyet Registers number 12 and it ends in 1774. A total of 236 provisions related to Gümüş were identified from these registers. Based on the complaints, attempts were made to interpret the socio-economic life in the district of Gümüş. During that period, the names of the neighborhoods, townships and villages of Gümüş district were determined and included in the study. The complaints include personal issues such as inheritance, debt, and buying and selling faced by the people living in the district of Gümüş and its surrounding settlements, as well as complaints concerning the general public, such as taxation and security issues in the region. Various information about the foundations in the district of Gümüş in the 18th century is also provided.

Özet

ÖZ Oldukça kadim bir geçmişe sahip Amasya şehri sosyal, ekonomik ve kültürel yönleriyle öne çıkan tarihi bir kenttir. Osmanlı’ya katıldığı yıllarda eyalet merkezliği de yapmış olan Amasya, Osmanlı’nın önemli sancaklarından biri olma vasfını devletin yıkılışına kadar korumuştur. Bu çalışmada, Amasya’nın kazalarından, yine Amasya gibi köklü ve önemli bir geçmişe sahip Gümüş’ten bahsedilecektir. Günümüzde de Amasya’ya bağlı ve Gümüşhacıköy ismine sahip kazaya, Osmanlı döneminde Gümüş kazası denmiştir. İncelenen dönemde ve arşiv belgelerinde kazanın ismi bazen sadece Gümüş bazen Gümüşâbâd bazen de Gümüş ma‘a Hacıköyü şeklinde geçmiştir. Çalışmada, Gümüş kazasının da bağlı olduğu Sivas eyaletine ait Sivas Ahkâm-ı Şikâyet defterlerinden ilk 12 defterden faydalanılmıştır. İlk defter 1742’de başlamaktadır. İncelenen son defter 12 Numaralı Sivas Ahkâm-ı Şikâyet Defteri olup 1774’te bitmektedir. Bu defterlerden Gümüş ile ilgili toplam 236 hüküm tespit edilmiştir. Şikâyet hükümlerinden hareketle Gümüş kazasında sosyo-ekonomik yaşam yorumlanmaya çalışılmıştır. O dönemde Gümüş kazasına bağlı mahalle, nahiye, köy isimleri tespit edilerek bunlara çalışmada yer verilmiştir. Şikâyetlerde, Gümüş kazasında ve kazaya bağlı yerleşim yerlerinde yaşayan halkın miras, borç, alım-satım gibi şahsî sorunlarına, ayrıca vergi ve bölgedeki asayiş sorunları gibi halkın genelini ilgilendiren şikâyetlere ulaşılmıştır. 18. yüzyılda Gümüş kazasındaki vakıflar hakkında da çeşitli bilgilere yer verilmiştir.

🔖

Cite This Article

Çelik, B. (2026). GUMUS COUNTY IN THE 18TH CENTURY, ACCORDING TO THE AHKÂM-I COMPLAINT REGİSTERS (1742-1774). Karadeniz Araştırmaları, Cilt: 23 Sayı: 91, 1692–1716. https://doi.org/10.56694/karadearas.1795251

📄 Full Text PDF Viewer

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

References (44)

  1. ABDİ-ZÂDE HÜSEYİN HÜSAMEDDİN (1986). Amasya Tarihi, (Sad. Ali Yılmaz - Mehmet Akkuş). Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, Ankara.
  2. AÇIKEL, A. (2008). “Rum Eyaleti”, DİA, İstanbul, 35, 225-226.
  3. AÇIKEL, A. - DURSUN, K. (2018). “1 Numaralı Sivas Ahkâm Defterine Göre Sivas Eyale-ti’nden Merkeze Yansıyan Gayrimüslim Davaları ve Çözüm Önerileri”, XVIII. Türk Tarih Kongre-si, 33-55.
  4. ASLAN, S. (2015). Temettuat Defterlerine Göre XIX. YY. Ortalarında Gümüşhacıköy Kaza-sının Sosyo-Ekonomik Durumu (1844-1845), Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi).
  5. BAŞAR, F. (2013). “Yörgüç Paşa”, DİA, 43, 566-567.
  6. BAYRAM, F. (1994). Amasya’nın Gümüşhacıköy İlçesi ve Gümüş Nahiyesindeki Türk Dev-ri Mimarlık Eserleri, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi).
  7. BAYRAM, F. (2000). “Amasya İli Gümüşhacıköy İlçesi ve Gümüş Nahiyesinden Üç Ha-mam”, Türk Arkeoloji ve Etnografya Dergisi, S. 71, 87-94.
  8. BEŞİRLİ, M. (2005), “Tokat Voyvodalığı (1774-1842), Belleten, 69/254, 161-216.
  9. CEVGER, G.- KEÇECİ KURT, S. (2019). “Sivas Ahkâm-ı Şikâyet Defterlerinde Amasya Kazâsı İle İlgili Kayıtlar”, Avrasya Sosyal ve Ekonomi Araştırmalar Dergisi, 6/4, 149-159.
  10. ÇELİK, B. (2017). “Özellik ve İçerik Bakımından Sivas Ahkâm Defterleri (1742-1908)”, Uluslararası Tarih ve Kültür Kongresi, Kongre Tam Metin Kitabı, (Ed. Kaldygül Adilbekova, Mustafa Latif Emek), İKSAD Yayınevi, Gaziantep, 112-137.
  11. ÇELİK, B. (2020). Ahkâm Defterlerine Göre 18. Yüzyılda Sivas Eyaleti, Sivas Cumhuriyet Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü (Yayımlanmamış Doktora Tezi).
  12. ÇELİK, H.- KEÇECİ KURT, S. (2022). “1845-1846 Tarihli Nüfus Defterine Göre Hacıköy Kazâsındaki Müslüman Erkeklerin Meslekleri”, Tarih ve Gelecek Dergisi, 8/3, 823-845.
  13. ÇELİK, H. (2023). 2198 Numaralı Sivas Eyaleti, Amasya Sancağı, Hacıköy Kazâsı Müslim Nüfus Defterinin Transkripsiyon ve Değerlendirmesi [H.1262(M.1845/1846)], Amasya Üniver-sitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi).
  14. DEĞERLİ, A- KÜÇÜKDAĞ, Y. (2018). “Vaka-i Hayriyye’ye Kadar Anadolu’da Bektaşi Tek-keleri ve Zaviyeleri”, Alevilik Araştırmaları Dergisi, 1/15, 107-136.
  15. DEMİR, A. (2017). “Osmanlı Devleti’nde Vergilerin Göçlere Etkisi ve Kayıp Köyler Mese-lesi”, (Ed. Alpaslan Demir), Dede Korkut’un İzinde 30 Yıl Prof. Dr. Üçler Bulduk’a Armağan, Türk Tarihine Dair Yazılar, Gece Kitaplığı, Ankara, 441-472.
  16. DÜNDAR, A. (2002). Eskiçağ’da Merzifon, Gümüşhacıköy, Hamamözü, İstanbul Üniversi-tesi Sosyal Bilimler Enstitüsü (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi).
  17. EVLİYÂ ÇELEBİ (2006). Günümüz Türkçesiyle Evliya Çelebi Seyahatnamesi: Konya - Kayseri - Antakya - Şam - Urfa- Maraş - Sivas - Gazze - Sofya - Edirne, (Haz. Seyit Ali Kahraman - Yücel Dağlı), 3. Cilt, 1. Kitap, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul.
  18. GÖK, İ. (2020). “Eyalet Ahkâm Defterleri Çerçevesinde Akçaabat’ın Sosyal ve Hukuki Du-rumu (1742-1800)”, History Studies, 12/6, Aralık 2020, 2943-2968.
  19. GÖKBİLGİN, T. (1965). “15 ve 16. Asırlarda Eyâlet-i Rûm”, Vakıflar Dergisi, 6/6, 51-61.
  20. GÖKDEMİR, A. (2018). “Köprülü Ailesinin Kur’ân Eğitimi ve Kıraatine Katkıları”, İhya Uluslararası İslam Araştırmaları Dergisi, 4/2, 331-355.
  21. GÜRBÜZ, A. (1993). Toprak Vakıf İlişkileri Çerçevesinde XVI. Yüzyılda Amasya Sancağı, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü (Yayımlanmamış Doktora Tezi).
  22. İNALCIK, H. (2009). “Osmanlılar’da Raiyyet Rüsûmu”, Osmanlı İmparatorluğu Toplum ve Ekonomi, Eren Yayıncılık, İstanbul, 31-65.
  23. İNBAŞI ARI, E. Y. (2020). “I Numaralı Ahkâm Defterine Göre Bosna’da İdarî ve Sosyal Ya-pı (1742-1755)”, Cappadocia Journal of History and Social Sciences, 15, 131-152.
  24. KARADENİZ, Y. (1996). H. 1182 Şer’iye Siciline Göre Amasya’nın İdari Sosyal Yapısı ve İktisadi Yapısı, İnönü Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi).
  25. KAVAKLI KUNDAKÇI, S. (2016). XVII. Yüzyılın İkinci Yarısında Amasya, Hiperlink Yayın-ları, İstanbul.
  26. KEÇECİ KURT, S.- CEVGER, G. (2019). “XIX. Yüzyılın İlk Çeyreğinde Gümüşhacıköy Ma-denlerinin Durumu”, Avrasya Sosyal ve Ekonomi Araştırmalar Dergisi, 6/10, 220-238.
  27. KORKMAZ, N. (2015). “Amasya Gümüşhacıköy’de Kaybolmakta Olan Bir Eser: Irgat Mes-cidi”, Gaziosmanpaşa Üniversitesi Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, 10/1, 133-149.
  28. MERCİMEK, Y. (2024). “Trabzon Ahkâm Defterlerine Göre 18. Yüzyılın İkinci Yarısında Giresun”, Karadeniz İncelemeleri Dergisi, 18/37, 63-112.
  29. OKUR GÜMRÜKÇÜOĞLU, S. (2012). “Şikâyet Defterlerine Göre Osmanlı Teb’asının Şikâyetleri”, Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 61/1, 175-206.
  30. ORTAYLI, İ. (2001). “Osmanlı Devleti’nde Kadı”, DİA, 24, 69-73.
  31. SAĞIR, Y. (2012). Osmanlı Arşiv Belgelerine ve Vakfiyelerine Göre Köprülü Ailesi Vakıfla-rı, Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü (Yayımlanmamış Doktora Tezi).
  32. SAK, İ.- ÇETİN, C. (2004). “XVII. ve XVIII. Yüzyıllarda Osmanlı Devleti’nde Menziller ve Fonksiyonları: Akşehir Menzilleri Örneği”, Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 16, 179-221.
  33. SEZEN, T. (2006). Osmanlı Yer Adları (Alfabetik Sırayla), T.C. Başbakanlık Genel Müdür-lüğü Yayınları, Ankara.
  34. ŞAHİN, İ- EMECEN, F. (1991). “Amasya”, DİA, 3, 1-4.
  35. ŞİMŞİRGİL, A. (1990). “Osmanlı Taşra Teşkîlâtında Rûm Beylerbeyliği”, Türklük Araştır-maları Dergisi, İstanbul, 5, 289-299.
  36. TANMAN, M. B. (1996). “Hacı Halil Paşa Medresesi”, DİA, 14, 477-179.
  37. TAŞOVA, Y. (2023). Sivas Ahkâm Defterlerine Göre Amasya Kazâsı’nda İktisadi Konulara İlişkin Şikâyetler (1742-1908), Amasya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi).
  38. TIZLAK, F. (1996). “XIX. Yüzyılın Ortalarında Osmanlı Maden Yatakları”, Belleten, 60, 229-703.
  39. TORUK, F. - DİKMEN, Ç. B. (2019). “Amasya Yörgüç Paşa Cami ve Türbesi”, Vakıflar Der-gisi, 51, 45-84.
  40. TOSUN, G. (2022). Amasya-Gümüşhacıköy İlçesi Gümüş Yeni (Maden) Camii (Hagios Georgios Kilisesi), Ordu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi).
  41. ÜNAL, R. (2022). 44 Numaralı Amasya Şeriye Sicili, Sivas Cumhuriyet Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi).
  42. ÜNER, M. E. (2021). Rakka Ahkâm Defterlerinde Suruç Kazası, İskenderiye Yayınevi, 2021.
  43. ÜNER, M. E. (2024). “Rakka Ahkâm Defterlerinde Ruha Sancağı”, XIX. Türk Tarih Kong-resi (3-7 Ekim 2022), Kongreye Sunulan Bildiriler, C. III/I, (Haz. Abdullah Kaymak, Selin Eren vd.), Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 499-537.
  44. ÜSTÜN, E. S. (2025). “Trabzon Ahkâm Defterlerine Göre Ünye Kazası (1742-1830)”, Akademik Literatür Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi (AKALİD), 3/1, 33-49.