Journals / Karadeniz Araştırmaları / 2026 / Cilt: 23 Sayı: 91

CLOCK MOTIF IN THE PAINTED MOSQUES OF THE BLACK SEA REGION

KARADENİZ BÖLGESİ DUVAR RESİMLİ CAMİLERİNDE SAAT TASVİRİ

Pages
1629–1657
Publication Date
2026-09-30
🏛️Bibliographic metadata and full text access for this article are provided via DergiPark.
DergiPark Record ↗
✨

AI Summary & Key Takeaways

AI Insight
⚡ TL;DR(Too Long; Didn't Read)

It has been determined that the time determining tool, which reflects the taste of the period, gained an abstract meaning along with all the other motifs in the mosque and turned into a religious tool reminding the need to prepare for the afterlife, decorating the walls of the mosque in the region.

📌 3 Key Takeaways

🎯
Objective & Hypothesis:The mosque tradition, which attracts attention with its architecture and painted decorations specific to small settlements in the late periods of the Ottoman Empire, is also encountered in the Black Sea Region.
📊
Key Findings & Data:Since it is a mountainous region and decorated mosques are located in the plateaus or at the peaks of the mountains, it is possible to encounter many structures that have been added to the literature in the region in recent years.
💡
Conclusion & Impact:It has been determined that the time determining tool, which reflects the taste of the period, gained an abstract meaning along with all the other motifs in the mosque and turned into a religious tool reminding the need to prepare for the afterlife, decorating the walls of the mosque in the region.
🔬Design:Araştırma Makalesi
📍Scope:Comprehensive Sample
⚙️Variables:Karadeniz Bölgesi · cami · kalemişi süsleme

Abstract

The mosque tradition, which attracts attention with its architecture and painted decorations specific to small settlements in the late periods of the Ottoman Empire, is also encountered in the Black Sea Region. Since it is a mountainous region and decorated mosques are located in the plateaus or at the peaks of the mountains, it is possible to encounter many structures that have been added to the literature in the region in recent years. In these mosques, where floral decorations are abundant, motifs with symbolic meanings that people use in their daily lives can also be found. Clock motifs, which contain both concrete and abstract meanings from these symbols, are one of the indispensable elements among mosque decorations. Clock motifs in mosques in the region were identified during both field and source scanning. According to the data obtained, there are a total of twenty-seven clock motifs in twenty-one mosques in the region. Although there is usually a single clock motif in mosques, there are two or even three clock motifs, one on three different walls in one mosque. Wall clocks with and without pendulums were generally preferred in the mosques of the region. While without pendulum clock motifs appear on the walls both without and with a case, it has been observed that wall clocks with a pendulum are made with a case. Pendulums are sometimes located inside the case and sometimes outside the case. It has been determined that the time determining tool, which reflects the taste of the period, gained an abstract meaning along with all the other motifs in the mosque and turned into a religious tool reminding the need to prepare for the afterlife, decorating the walls of the mosque in the region.

Özet

Osmanlı Devleti’nin geç dönemlerinde küçük yerleşim birimlerine özgü mimarisi ve kalemişi süslemeleri ile dikkatleri çeken cami geleneği Karadeniz Bölgesinde de karşımıza çıkmaktadır. Dağlık bir bölge olduğundan ve süslemeli camiler yaylalarda veya dağların zirve noktalarında yer aldıklarından bölgede literatüre son yıllarda katılan pek çok yapı ile karşılaşmak mümkündür. Bitkisel süslemelerin yoğun olduğu bu camilerde halkın günlük hayatında kullandığı sembolik anlamlar içeren motiflere de rastlanmaktadır. Bu sembollerden hem somut hem de soyut anlamlar içeren saat motifleri cami süslemeleri arasında vazgeçilmez unsurlardan biridir. Gerek arazi gerekse kaynak taramasında bölgedeki camilerde yer alan saat motifleri tespit edilmiştir. Elde edilen veriler doğrultusunda bölgede yirmi bir cami de toplam yirmi yedi saat motifi bulunmaktadır. Camilerde genellikle tek saat motifi bulunmakla birlikte iki hatta üç farklı duvarda birer olmak üzere üç saat motifine yer verilmiştir. Bölge camilerinde genellikle sarkaçlı ve sarkaçsız duvar saatleri tercih edilmiştir. Sarkaçsız saat motiflerinde kasasız ve kasalı olarak duvarlarda yer alırken sarkaçlı duvar saatlerinin kasalı yapıldığı gözlemlenmiştir. Sarkaçların bazen kasa içinde bazen de kasa dışında yer almaktadır. Dönemin zevkini yansıtan zamanı belirleme aracının camideki diğer tüm motiflerle birlikte soyut bir anlam kazandığı ve öbür dünyaya hazırlık yapılması gerektiğini hatırlatan dini bir araç haline dönüşerek bölgedeki cami duvarlarını süslediği tespit edilmiştir.

🔖

Cite This Article

Aktuğ, E. C. (2026). CLOCK MOTIF IN THE PAINTED MOSQUES OF THE BLACK SEA REGION. Karadeniz Araştırmaları, Cilt: 23 Sayı: 91, 1629–1657. https://doi.org/10.56694/karadearas.1916373

📄 Full Text PDF Viewer

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

References (56)

  1. ACAR, T. (2019). “Uşak İli Aktaş Köyü Camii”. Jasss International Journal of Social Sciences Studies. 75: 361-380.
  2. ALGAÇ, Ş. (2019). “Afyonkarahisar Başmakçı Hilal (Cuma) Camii ve Kalemişi Bezemeleri”. VIII. Uluslararası Afyonkarahisar araştırmaları sempozyumu bildiri kitabı (Nisan 5-7, 2018). (Ed. İ. Akar). Afyonkarahisar: Afyonkarahisar Belediyesi: 272-280.
  3. ALGAÇ, Ş. (2020). “Uşak-Banaz-Yeşilyurt (Holuz) Köyü Camii ve Kalemişi Bezemeleri”. Art-Sanat. 13: 1-26.
  4. ARINÇ, K. (2014). Doğal, Beşeri, İktisadi ve Siyasal Yönleriyle Akdeniz ve Karadeniz Bölgeleri. Erzurum: Biyosfer Araştırmaları Merkezi Coğrafya Araştırmaları Serisi, Eser Ofset No:105.
  5. ARIT, S. (1997), “Saatin Öyküsü”. Tübitak Bilim ve Teknik Dergisi. 353: 50-56.
  6. ATALAY, İ. (1987). Türkiye Jeomorfolojisine Giriş. İzmir: Ege Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları No: 9.
  7. ATALAY, İ. vd. (1995). Türkiye Bölgesel Coğrafyası (Resimli ve Haritalı). İzmir: İnkılap Kitabevi.
  8. BİÇİCİ, H. K. (2003). “Yörük Köyünde Bulunan İki Evdeki Kalem İşi Süslemeler”, Prof. Dr. Kâzım Yaşar Kopraman’a Armağan. (Ed. E. Semih Yalçın). Ankara: Berikan Elektronik Basım Yayım San.Tic.Ltd.Şti: 164-173.
  9. BİLGEN M. (2025). “Kastamonu Pınarbaşı ilçesi Savaş Köyü Aşağı Tekke Camii Kalem İşleri ve Mevcut Korunma Durumu”. Journal of Humanities and Tourism Research, XV/4: 837-869.
  10. BİLGEN, M. (2020) “Daday Elmayazı Köyü Camii Kalem İşleri ve Mevcut Durumu Üzerine Bir Değerlendirme”. JOHUT Journal of Humanities and Tourism Research. X/4: 835-853.
  11. BİLGEN, M. vd. (2019). “Kastamonu – Araç Aşağıyazı Köyü Camii Kalem İşleri”. Uluslararası Türkoloji Araştırmaları Sempozyumu 26-28 Eylül 2019. (Ed. İrfan Polat, Tolga Öntürk, Halit Yabalak). Van: Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Yayın No: 70: 524-534.
  12. BİR, A. vd. (2008). “Saat”. Tdv İslam Ansiklopedisi. XXXV. İstanbul: TDV Yayınları. 322-325.
  13. BİR, A. vd. (2009). “Takiyüddin bin Maruf’un Gözlem Saati”. Zamanın Görünen Yüzü Saatler. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  14. BOURGOING J. (2016). Takvim Zamanın Efendisi midir?. (Çev. Orçun Türkay). İstanbul: YKY Yayınları.
  15. CANAN, İ. (2008). İslam’da Zaman Tanzimi. İzmir: Işık Akademi Yayınları.
  16. CANTEMİR, B. (2022). “Zamanı Hesaplama: Gölgeden Makinaya Saatler”. Herşeyin Bir Saati Var Zamanda Bir Gezinti Sergi Kataloğu. İstanbul: Fatih Belediyesi.
  17. CÖMERTLER AKTUĞ, E. (2021). “Kültürel Süreklilik İçerisinde Kalemişi Süslemeli Camilere Denizli’den Bir Örnek: Çivril Sundurlu Camii”. Dr. Nevzat Gündağ’a Vefa Tarih, Kültür ve Sanat Yazıları. (Ed. Yusuf Kılıç, Ercan Haytoğlu), İstanbul: Çizgi Kitabevi: 69-86.
  18. CÖMERTLER AKTUĞ, E. (2022). “Cumhuriyet Dönemi Sonrası Kalemişi Süsleme Geleneğini Devam Ettiren Denizli- Çameli Sarıkavak ve Akpınar Camileri”. ISPEC 9th International Conference on Socıal Scıences&Humanıtıes- Sosyal ve Beşeri Bilimler Kongresi 19-20 Mart 2022. (Ed. Prof. Dr. İhsan Çapcıoğlu). Burdur: Ispec Yayınevi: 194-218.
  19. CÖMERTLER AKTUĞ, E. vd. (2016). “Geç Dönem Kalem İşi süslemeli Bir Eser: Aydın Kuyucak Kayran Köyü Camii”. Medeniyet Sanat, İMÜ Sanat, Tasarım ve Mimarlık Fakültesi Dergisi. II/2: 9-25.
  20. ÇAKMUT, F. (2009). “Topkapı Sarayı Müzesi Saatler Bölümünde Bulunan Türk Saatleri”. Zamanın Görünen Yüzü Saatler. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  21. ÇAM, N. (1990). Osmanlı Güneş Saatleri. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.
  22. ÇETİNASLAN, M. vd. (2016). “Türk Süsleme Sanatında Saat Motifi”. Uluslararası İslam Medeniyetlerinde Zaman Sempozyumu 08-11 Ekim 2015. II. (Ed. Bilal Kuşpınar). İstanbul: Bilir Matbaacılık: 321-338.
  23. DEĞİRMENCİ, T. (2019). “‘Popular’ Imagery in the Late Ottoman Periphery: The Wall Paintings in Village Mosques of Denizli Province”. The Medieval History Journal. 22/2: 367-401.
  24. DİZEL, M. (1986). İslamda ve Osmanlılarda Saat”. Bilim Birlik Başarı. 44: 3-14.
  25. EKMEKCİ, A. (2014). Muğla Cami ve Mescitleri. Denizli: Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi).
  26. FARRİNGTON, B. (2008). Science in Antiquity. 1969. New York: Oxford Üniversitesi Yayınları.
  27. GÖKLER, B. M. (2022). Rize’de Osmanlı Dönemi Camileri. Erzurum: Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü (Yayımlanmamış Doktora Tezi).
  28. GÖKTAŞ KAYA, L. (2024). “Kalem İşi Süslemeler Üzerinden Viranşehir Sancağında Başkent-Taşra Üslubu Karşılaşması: Eskipazar Söbüçimen Camisi, Tamışlar Köyü Ömer Bey Ve Kıranköy Halim Bey Konakları”. Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi. XII/151: 1-26.
  29. GÖL, Y. S. (2019). “İslam Bilim Tarihi’nde Saatler”. 3. Uluslararası Ahmed-i Hani Sempozyumu “İslam Bilim ve Kültür Tarihçisi olarak Prof. Dr. Fuat Sezgin” Bildiriler Kitabı (05-06 Ekim 2019). (Ed. Adem Yerinde). Ağrı: Ağrı İbrahim Çeçen Üniversitesi Yayınları No: 31: 719- 732.
  30. GÜNDÜZ, D. (2015). Alaturkadan Alafrangaya Zaman Osmanlı’da Mekanik Saatler. İstanbul: Ege Yayınları.
  31. GÜRBIYIK, C. (2021). “Bir Halk Ressamının İzinde Satılmış Köyü Camii Duvar Resimleri”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaşi Veli Araştırmaları Dergisi, 100: 347-374
  32. İLTAR, G. (2014). “Tekke Köyü Hacı Abdullah Halife Camisi Duvar Resimleri”. Vakıflar Dergisi. 42: 69-80.
  33. KAPLAN, D. (2009). “Antik Çağda Zaman, Konik Güneş Saatleri ve Smıntheıon Örneği”. Anadolu/Anatolia. 35: 87- 97.
  34. KARAASLAN, M. (2021) “Gelenek, Aidiyet ve Yok Oluş: Çaykaya Köyü Eski Cami”. Turkish Studies. 16/7: 221-236.
  35. KARAASLAN, Muzaffer. (2018). Kosova’da Bulunan Geç Dönem Osmanlı Duvar Resimleri ve Boyalı Nakışlar. Ankara: Hacettepe Üniversitesi sosyal Bilimler Enstitüsü. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi).
  36. KOÇER, S. E. (2024). “Marmaracık-Köylüce- Kızılca Köyleri Camileri ve Kalem İşi Bezemeleri (Demirci- Manisa)”. Art-Sanat. 21: 359-392.
  37. KORKMAZ, A. (2010). Zamanı Ölçen Tasarım Araçlar ve Kişisel Saatler. İzmir: Dokuz Eylül Üniversitesi Güzel Sanatlar Enstitüsü. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi).
  38. ÖNAL, R. Ç. (2024). “Trabzon/Şalpazarı/Doğancı Mahallesi Merkez Camii Kalem İşi Süslemeleri” Art-Sanat, 21: 467–501.
  39. ÖZDEMİR, K. (1993). Osmanlıdan Günümüze Ulaşan Saatler. İstanbul: TYT Bank Yayınevi.
  40. ÖZDEMİR, Y. (2013). “Anadolu Güneş Saatleri”. Acta Turcıca Çevrimiçi Tematik Türkoloji Dergisi Özel Sayısı- Kültürümüzde İklim ve Mevsimler. V/1: 1-27.
  41. PEARSALL, Ronald. (1997). Clocks&Watches, Twickenham: Tiger Books International PLC.
  42. PEKTAŞ, K. vd. (2012). “Çivril-Bulgurlar Köyü Camii Üzerine”. Eumeneia Şeyhlü – Işıklı. (Ed. Bilal Söğüt), İstanbul: Ege Yayınları: 321-329.
  43. RENDA, G. (1977). Batılılaşma Döneminde Türk Resim Sanatı 1700-1850, Ankara: Hacettepe Yayınları
  44. SALMAN, B. (2007). Eskiçağ’da Güneş Saatleri. İstanbul: Ege Yayınları.
  45. SARI, Y. (2021). Trabzon İlçelerinde Camiler, Samsun: Ondokuz Mayıs Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü (Yayımlanmamış Doktora Tezi).
  46. SAYILI, Aydın. (1991). Mısırlılarda ve Mezopotamyalılarda Matematik, Astroloji ve Tıp. Ankara: Ankara Kültür Merkezi Yayınları.
  47. SEZER, İ. (2018). “Karadeniz Bölgesi’nin Turizm Coğrafyası”. Türkiye Turizm Coğrafyası. (Ed. Özlem Sertkaya Doğan- Erol Duran). İstanbul: Paradigma Akademi: 623-670.
  48. ŞENER, D. (2011). XVIII. ve XIX. Yüzyıllarda Anadolu Duvar Resimleri. Ankara: Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. (Yayımlanmamış Doktora Tezi).
  49. TALİ, Ş. (2013). “Kırşehir Mucur’daki Hüseyin Ağa Camii ve Emine Hanım Camii’nin Kalemişleri”. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi- Prof. Dr. Hamza Gündoğdu Armağanı. VI/25: 504-528.
  50. TALİ, Ş. (2014). “Giresun Yağlıdere Tekke Köyü Cami Kalem İşi Bezemeleri”. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi. VII/31: 489-497.
  51. TEKELİ, S. vd. (2021). Bilim Tarihine Giriş. 11. Baskı. Ankara: Nobel Akademik Yayıncılık.
  52. TEZCAN KAYA vd. (2025). “Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Taşrada Bir Sanat Köprüsü: Sakarya-Akyazı Çengeller Köyü Camii Boyalı Nakışları ve Halk Sanatı Geleneğinin Sürekliliği”. Ege Sosyal Bilimler Dergisi. 6/2: 197-225.
  53. TUNÇAY, H. (2023). Gelenekten Geleceğe Ahşap Camiler. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı- T.C. Vakıflar Genel Müdürlüğü.
  54. UZ TAŞKESEN, A. N. (2011). “Amasya II. Beyazıt Camisi Şadırvanı Duvar Resimlerinin Restorasyonu ve İkonografik Çözümlemesi”. Vakıflar Dergisi. 35: 177-190.
  55. YILDIRIM, S. (2013). “Ankara’nın Kalecik İlçesindeki Camiler”. History Studies. V/2: 539-563.
  56. YILMAZ, C. (2013). Samsun Araştırmaları-3 “Mimari ve Kültürel Miras, Efsane, Dil, Sanat, Edebiyet ve Siyaset”. Samsun: Samsun Büyükşehir Belediyesi Kültür ve Sosyal İşler Dairesi Başkanlığı.