Journals / Dokuz Eylül Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi / 2026 / Cilt: 28 Sayı: 1

AN ASSESSMENT OF THE PROTECTION OF BIODIVERSITY FROM A HUMAN RIGHTS PERSPECTIVE

BİYOÇEŞİTLİLİĞİN İNSAN HAKLARI PERSPEKTİFİNDEN KORUNMASINA İLİŞKİN BİR DEĞERLENDİRME

İsmail Ataş(DOKUZ EYLÜL ÜNİVERSİTESİ, HUKUK FAKÜLTESİ)0000-0003-2409-8033
Pages
859–920
Publication Date
2026-05-22
🏛️Bibliographic metadata and full text access for this article are provided via DergiPark.
DergiPark Record ↗
✨

AI Summary & Key Takeaways

AI Insight
⚡ TL;DR(Too Long; Didn't Read)

In this regard, it will be emphasized that biodiversity is already an essential element for the realization of many fundamental human rights, that efforts to focus on its protection in relation to these rights and to raise awareness and understanding in this regard will also contribute to the development of the protection framework; and therefore, it would not be appropriate and/or necessary to expect it to be recognized as a separate right.

📌 3 Key Takeaways

🎯
Objective & Hypothesis:Biodiversity, which refers to the diversity among genes, species, and ecosystems, and in a broader sense, to the diversity of life on Earth, constitutes a set of values whose protection is of vital importance, considering the benefits it provides to nature and humanity.
📊
Key Findings & Data:Assessments will be made both within the traditional human rights framework and, separately but related, within the framework of the right to a clean, healthy, and sustainable environment.
💡
Conclusion & Impact:In this regard, it will be emphasized that biodiversity is already an essential element for the realization of many fundamental human rights, that efforts to focus on its protection in relation to these rights and to raise awareness and understanding in this regard will also contribute to the development of the protection framework; and therefore, it would not be appropriate and/or necessary to expect it to be recognized as a separate right.
🔬Design:Araştırma Makalesi
📍Scope:Comprehensive Sample
⚙️Variables:Biyoçeşitlilik · Biyoçeşitliliğin Korunması · Ekosistem Hizmetleri

Abstract

Biodiversity, which refers to the diversity among genes, species, and ecosystems, and in a broader sense, to the diversity of life on Earth, constitutes a set of values whose protection is of vital importance, considering the benefits it provides to nature and humanity. Different approaches to the protection of biodiversity are put forward based on the set of values it represents. In this context, environmental protection encompasses both ecology-centered approaches that emphasize intrinsic value and more human-centered approaches that prioritize instrumental value and the benefits biodiversity provides to humanity through ecosystem services. Recently, it has also become preferable to approach biodiversity protection from a human rights perspective. In this context, protecting and evaluating biodiversity in terms of human rights is one of the most important issues, as it is necessary and/or a prerequisite for the realization of many human rights and the enjoyment thereof. This study will address the protection of biodiversity from a human rights perspective. Within the conceptual framework of biodiversity protection, the meaning, position, and importance of viewing the issue through the lens of human rights will be discussed, taking into account its intrinsic and instrumental value, and focusing on ecology-centered and human-centered approaches. The importance of biodiversity protection for humanity will be assessed, and the ways in which the human rights approach can shape the future of protection will be examined. Assessments will be made both within the traditional human rights framework and, separately but related, within the framework of the right to a clean, healthy, and sustainable environment. Ultimately, the study will emphasize, in particular, that the loss of biodiversity is directly linked to fundamental human rights; that environmental and human-centered perspectives, along with conceptions of intrinsic and instrumental value, can be reconciled in the protection of biodiversity; and that recognizing biodiversity as a separate right is not the sole or absolute path for developing a protection framework, nor is there any such necessity. In this regard, it will be emphasized that biodiversity is already an essential element for the realization of many fundamental human rights, that efforts to focus on its protection in relation to these rights and to raise awareness and understanding in this regard will also contribute to the development of the protection framework; and therefore, it would not be appropriate and/or necessary to expect it to be recognized as a separate right.

Özet

Genler, türler ve ekosistemler arasındaki çeşitliliği, genel anlamıyla Dünyadaki yaşam çeşitliliğini ifade eden biyoçeşitlilik, doğaya ve insanlığa sağladığı faydalar göz önüne alındığında, korunmasında hayatî menfaatler bulunan bir değerler bütünü oluşturmaktadır. Teşkil ettiği değerler bütünü bakımından biyoçeşitliliğin korunmasında da farklı anlayışlar öne sürülmektedir. Bu bağlamda çevrenin korunması genel boyutuyla, ekoloji merkezli ve içsel değeri esas alan yaklaşımlar olduğu gibi, daha insan merkezli açıyla, araçsal değeri ve biyoçeşitliliğin ekosistem hizmetleriyle birlikte insanlığa sağladığı faydaları ön plana alan yaklaşımlar da bulunmaktadır. Son zamanlarda biyoçeşitliliğin korunmasında, konuya insan hakları perspektifiyle yaklaşılması da tercih edilir olmuştur. Bu çerçevede, yaşanan gelişmeler ile birlikte birçok insan hakkının gerçekleşmesi ve bunlardan yararlanma bakımından gerekli ve/veya ön koşul olan biyoçeşitliliğin insan hakları boyutuyla korunması, değerlendirilmesi gereken konuların başında gelmektedir. Bu çalışmada da biyoçeşitliliğin korunması, insan hakları perspektifiyle ele alınacaktır. Biyoçeşitliliğin korunmasının düşünsel boyutu çerçevesinde, varlıksal ve araçsal değer göz önüne alınarak, ekoloji merkezli ve insan merkezli yaklaşımlar etrafında, konuya insan hakları penceresinden bakmanın anlamı, konumu ve önemi tartışılacaktır. Biyoçeşitliliğin korunmasının insanlık için önemi değerlendirilecek, insan hakları yaklaşımının, korumanın geleceğini hangi yönlerden nasıl şekillendirebileceği irdelenecektir. Hem geleneksel insan hakları ekseninde hem de bağlantılı ancak ayrı olarak, temiz, sağlıklı ve sürdürülebilir çevre hakkı ekseninde değerlendirmeler yapılacaktır. Nihayetinde çalışmada, özellikle, biyoçeşitliliğin kaybının temel insan hakları ile doğrudan ilişkisi olduğunun, biyoçeşitliliğin korunmasında çevre ve insan merkezli bakış açıları ile içsel ve araçsal değer anlayışların bağdaştırılabilir olduğunun ve koruma çerçevesinin geliştirilmesi için tek ve mutlak yolun ayrı bir hak olarak tanınma olmadığının, böyle bir gereklilik bulunmadığının altı çizilecektir. Bu bakımdan biyoçeşitliliğin, birçok temel insan hakkının gerçekleşmesi için hâlihazırda zaruri unsurlardan biri olduğu, bu haklar bakımından korunmasına odaklanılmasında, bu yönde bilinç ve farkındalığın arttırılmasında gösterilecek çabaların, aynı zamanda beraberinde koruma çerçevesini de geliştireceği; dolayısıyla ayrı bir hak olarak tanımayı beklemenin yerinde ve/veya gerekli olmayacağı vurgulanacaktır.

🔖

Cite This Article

Ataş, İ. (2026). AN ASSESSMENT OF THE PROTECTION OF BIODIVERSITY FROM A HUMAN RIGHTS PERSPECTIVE. Dokuz Eylül Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Cilt: 28 Sayı: 1, 859–920. https://doi.org/10.33717/deuhfd.1879868

📄 Full Text PDF Viewer

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

References (117)

  1. Abdulhakimoğulları, Erdal/Sezer, Özcan/Akpınar, Mahmut: “Küresel Ulusal ve Yerel Düzeyde Bir İnsan Hakkı Olarak Çevre Hakkının Gelişimi”, Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, Cilt 2, Sayı 14, 2011, s. 61-88.
  2. Acer, Yücel/Kaya İbrahim: Uluslararası Hukuk: Temel Ders Kitabı İngilizce Özetli, 11. Baskı, Seçkin, Ankara 2020.
  3. Aksar, Yusuf: Teoride ve Uygulamada Uluslararası Hukuk -II-, 7. Baskı, Seçkin, Ankara 2023.
  4. Anayurt, Ömer: “Hakların Bütünlüğü Açısından İnsan Hakları Sınıflandırmalarının Değerlendirilmesi”, Türkiye’de İnsan Hakları, TODAİE Yayınları, Ankara 2000, s. 47-57.
  5. Anton, Donald K./Shelton, Dinah L: Environmental Protection and Human Rights, Cambridge University Press, Cambridge 2011.
  6. Anton, Don: “Is the Environment a Human Rights Issue?”, The Australian National University College of Law Research Paper No.08-11, 2008, s. 1-35.
  7. Antonelli, Alexandre: The Hidden Universe: Adventures in Biodiversity, The University of Chicago Press, Chicago 2022.
  8. Arman, Perçem: “Birleşmiş Milletler’in Temiz, Sağlıklı ve Sürdürülebilir Bir Çevre Hakkını Bir İnsan Hakkı Olarak Tanıması”, İstanbul Medeniyet Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Cilt 9, Sayı 1, 2024, s. 633-659.
  9. Atapattu, Sumudu: “The Right to a Healthy Life or the Right to Die Polluted?: The Emergence of a Human Right to a Healthy Environment Under International Law”, Tulane Environmental Law Journal, Cilt 16, Sayı 1, 2022, s. 65-126.
  10. Atwood, Amy R.: “Agriculture and Biodiversity”, International Farm Animal, Wildlife and Food Safety, (Ed. Gabriela Steier/Kiran K. Patel), Springer, Cham 2017, s. 517-573.
  11. Aybay Rona/Çelik, Demirhan Burak: İnsan Hakları Hukuku, 5. Bası, Der Yayınları, İstanbul 2022.
  12. Aybay Rona/Oral Elif: Kamusal Uluslararası Hukuk, 2. Bası, Der Yayınları, İstanbul 2024.
  13. Bal, Ali: “Avrupa İnsan Hakları Mahkemesinin Avrupa Konsensüsüne Başvurması”, Dokuz Eylül Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Cilt 21, Sayı 1, 2019, s. 27-82.
  14. Barley, Spencer: “Emerging Approaches to Environmental Rights and Human Obligations”, New Zealand Journal of Environmental Law, Cilt 26, 2022, s. 151-176.
  15. Borràs, Susana: “New Transitions from Human Rights to the Environment to the Rights of Nature”, Transnational Environmental Law, Cilt 5, Sayı 1, 2016, s. 113-144.
  16. Bosselmann, Klaus: “A Normative Approach to Environmental Governance: Sustainability at the Apex of Environmental Law”, Research Handbook on Fundamental Concepts of Environmental Law, (Ed. Douglas Fisher), 2. Baskı, Edward Elgar, Cheltenham 2022, s. 23-44.
  17. Boyle, Alan: “Human Rights and the Environment: Where Next?”, The European Journal of International Law, Cilt 23, Sayı 3, 2012, (Next), s. 613-642.
  18. Boyle, Alan: “Human Rights or Environmental Rights? A Reassessment”, Fordham Environmental Law Review, Cilt 18, Sayı 3, 2007, (Reassessment), s. 471-512.
  19. Bozkurt, Kutluhan/Němec, Elif Naz: “Advancing Ecocide in International Law: A Potential Legal Tool for Safeguarding Endangered Species Amidst Climate Change”, İnönü Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Cilt 15, Sayı 2, 2024, s. 350-357.
  20. Bratspies, Rebecca: “Do We Need a Human Right to a Healthy Environment”, Santa Clara Journal of International Law, Cilt 13, Sayı 1, 2015, s. 31-69.
  21. Brechin, Steven R./Wilshusen, Peter R./Fortwangler, Crystal L./West, Patrick C.: “Beyond the Square Wheel: Toward a More Comprehensive Understanding of Biodiversity Conservation as Social and Political Process”, Society & Natural Resources, Cilt 15, Sayı 1, 2002, s. 41-64.
  22. Burhenne-Guilmin, Françoise: “Hotspots in Biodiversity Law”, Environmental Policy and Law, Cilt 39, Sayı 1, 2009, s. 40-44.
  23. Buys, Elinor/Lewis, Bridget: “Environmental Protection through European and African Human Rights Frameworks”, The International Journal of Human Rights”, Cilt 26, Sayı 6, 2022, s. 949-977.
  24. Chiariello, Anna Maria: “Protection of Biodiversity through Transnational Administrative Law and Its Relationship with Climate Change”, Italian Journal of Public Law, Cilt 16, Sayı 2, 2024, s. 397-416.
  25. Crist, Eileen/Mora, Camilo/Engelman, Robert: “The Interaction of Human Population, Food Production, and Biodiversity Protection”, Science, Cilt 356, Sayı 6335, 2017, s. 1-24.
  26. Cullet, Philippe: “Definition of An Environmental Right in a Human Rights Context”, Netherlands Quarterly of Human Rights, Cilt 13, Sayı 1, 1995, s. 25-40.
  27. Çağlar, Selim Sualp: “İnsanın Biyoçeşitlilik Üzerindeki Etkisi: Milyarlarca Yılda Oluşanı Birkaç Yüzyılda Yok Etmek”, Tabiat ve İnsan Dergisi, Cilt 2, Sayı 193, 2023, s. 131-149.
  28. Çakan, Seher: “Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nde İklim Değişikliği Davaları”, Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Cilt 29, Sayı 1, 2025, (İklim), s. 197-244.
  29. Çakan, Seher: “The Right to A Healthy Environment in International Human Rights Law”, Ankara Sosyal Bilimler Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Cilt 6, Sayı 1, 2024, (Healthy), s. 215-264.
  30. Çakmakçı, Ramazan: “Biyoçeşitlilik Kavramı Ekseninde Geleneksel ve Ekolojik Tarım”, Biyoçeşitlilik, Tarım ve Gıda, (Ed. Mehmet Emin Aydın/Kazim Şahin/Sezai Ercişli), TÜBA, Ankara 2024, s. 273-303.
  31. Çalık, Tacettin: “Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Sözleşmeleri Kapsamında İnsan Haklarının Korunması”, Selçuk Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Cilt 24, Sayı 1, 2016, s. 69-120.
  32. Çamyamaç, Anıl: “Gıda Alanında Roma’da Konumlanan Uluslararası Temel Örgütlenmelere İlişkin Kısa Bir Değerlendirme”, İzmir Bakırçay Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Cilt 3, Sayı 6, 2022, s. 269-302.
  33. Çınarlı Özbilenler, Gülden: “Hak Öznesinin Değişen Kapsamı: Ulusal Yargı Kararlarında Doğa Hakları”, Süleyman Demirel Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Cilt 15, Sayı 2, 2025, s. 1295-1384.
  34. Dadak, Kemal: “Yeni Kuşak Hak Olarak Çevre Hakkı”, Uyuşmazlık Mahkemesi Dergisi, Sayı 5, 2015, s. 309-326.
  35. Demir, Aynur: “Sürdürülebilir Gelişmede Yükselen Değer; Biyolojik Çeşitlilik Açısından Türkiye Değerlendirmesi”, İstanbul Ticaret Üniversitesi Fen Bilimleri Dergisi, Cilt 12, Sayı 24, 2013, s. 67-74.
  36. Demir, Ebru: “Ekosentrik ve Antroposentrik Yaklaşımlar Doğrultusunda Uluslararası Çevre Hukukuna Yeniden Bakış”, Trabzon Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Cilt 3, Sayı 2, 2025, (Ekosentrik), s. 298-320.
  37. Demir, Ebru: “Verein KlimaSeniorinnen Schweiz ve Diğerleri V İsviçre Kararında Öne Çıkan Hukuki Meselelerin İncelenmesi”, İstanbul Hukuk Mecmuası, Cilt 83, Sayı 2, 2025, (Verein), s. 689-707.
  38. Desonie, Dana: Biosphere: Ecosystems and Biodiversity Loss, Our Fragile Planet, Chelsea House Publishers, New York 2008.
  39. Doğan, Deniz: “Ekokırımın İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi’nde Yer Alan Haklar Üzerindeki Hukuki ve Evrensel Etkileri”, Dokuz Eylül Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Cilt 27, Sayı 2, 2025, s. 1633-1673.
  40. Dupuy, Peirre-Marie/Viñuales, Jorge E.: International Environmental Law, 2. Baskı, Cambridge University Press, Cambridge 2018.
  41. Duymaz, Erkan: “Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin Çevrenin Korunmasına Katkısı”, İstanbul Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi, Sayı 47, 2013, s. 121-160.
  42. Ekardt, Felix/Günther, Philipp/Hagemann, Katharina/Garske, Beatrice/Heyl, Katharine/Weyland, Raphael: “Legally Binding and Ambitious Biodiversity Protection under the CBD, the Global Biodiversity Framework, and Human Rights Law”, Environmental Sciences Europe, Cilt 35, Sayı 1, 2023, s. 1-26.
  43. Ekiz, Serkan/Koç Başar, Cansu: “Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi Kararlarında Actio Popularis: Çevre Kirliliği ve İklim Değişikliği Bağlamında Bir Değerlendirme”, Sakarya Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Cilt 12, Sayı 2, 2024, s. 831-868.
  44. Eren, Abdurrahman: Anayasa Hukuku Dersleri, 5. Baskı, Seçkin, Ankara 2023.
  45. Erhan Bulut, Zeynep: “Yumuşak Hukuk Niteliğindeki BM Genel Kurul Kararları ve UAD Kararlarının Uluslararası Örf ve Âdet Hukuku Kurallarının Oluşumu Üzerindeki Etkisi ve Normatif Rolü”, Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Hukuk Araştırmaları Dergisi, (Prof. Dr. Fehim Üçışık’a Armağan), Cilt 31, Sayı 2, 2025, s. 1927-1953.
  46. Fenn, Rebecca: Systemic Biodiversity Litigation: How Litigation Addresses Structual Causes and Drivers of Biodiversity Loss”, Journal of Environmental Law, Cilt 37, 2025, s. 511-536.
  47. Fisher, D. E.: “Legal and Paralegal Rules for Biodiversity Conservation: A Sequence of Conceptual, Linguistic, and Legal Challenges”, Biodiversity Conservation, Law + Livelihoods: Bridging the North-South Divide, (Ed. Michael I. Jeffery/Jeremy Firestone/Karen Bubna-Litic), Cambridge University Press, IUCN Academy of Environmental Law, Cambridge 2008, s. 94-131.
  48. Fitzmaurice, Malgosia/Wong, Meagan S./Crampin, Joseph: International Environmental Law: Text, Cases and Materials, Edward Elgar, Cheltenham 2022.
  49. Gaston, Kevin J./Spicer, John I.: Biodiversity: An Introduction, 2. Baskı, Blackwell Publishing, Oxford 2004.
  50. Gemalmaz, Mehmet Semih: “Bir İnsan Hakkı Olarak Çevre Hakkı ve Türk Düzenlemesi”, İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Mecmuası, Cilt 52, Sayı 1-4, 1987, s. 233-278.
  51. Gilbert, Jérémie: “Creating Synergies between International Law and Rights of Nature”, Transnational Environmental Law, Cilt 12, Sayı 3, 2023, s. 671-692.
  52. Gilbert, Jérémie: “Human Rights & Rights of Nature: Friends or Foes?”, Fordham International Law Journal, Cilt 47, Sayı 4, 2024, (Friends), s. 447-484.
  53. Gillespie, Alexander: International Environmental Law, Policy, & Ethics, 2. Baskı, Oxford University Press, Oxford 2014.
  54. Giorgetta, Sueli: “The Right to a Healthy Environment, Human Rights and Sustainable Development”, International Environmental Agreements: Politics, Law and Economics, Cilt 2, Sayı 2, 2002, s. 173-194.
  55. Glazebrook, Justice Susan: “Human Rights and the Environment”, Victoria University of Wellington Law Review, Cilt 40, Sayı 1, 2009, s. 293-350.
  56. Gözler, Kemal: Anayasa Hukukunun Genel Teorisi: Cilt II, 2. Baskı, Ekin, Bursa 2020.
  57. Gözübüyük, A. Şeref: Anayasa Hukuku: Anayasa Metni ve 11. Protokole Göre Hazırlanmış Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi, 18 Bası, Turhan Kitabevi, Ankara 2011.
  58. Greiber, Thomas/Janki, Melinda/Orellana, Marcos/Savaresi, Annalisa/Shelton, Dinah: “Conservation with Justice: A Rights-Based Approach”, IUCN Environmental Law and Policy Paper No 71, 2010, s. 5-35.
  59. Guayasamin, Juan M./Vandegrift, Roo/Policha, Tobias/Encalada, Andrea C./Greene, Natalia/Ríos-Touma, Blanco/Endara, Lorena/Cárdenas, Rafael E./Larreátegui, Fred/Baquero, Luis/Arcos, Inty/Cueva, José/Peck, Mika/Alfonso-Cortes, Felipe/Thomas, Daniel/DeCoux, José/Levy, Elisa/Roy, Bitty A.: “Biodiversity Conservation: Local and Global Consequences of the Application of “Rights of Nature” by Ecuador”, Neotropical Biodiversity, Cilt 7, Sayı 1, 2021, s. 541-545.
  60. Gündüz, Aslan: Milletlerarası Hukuk: Temel Belgeler Örnek Kararlar, 5. Bası, Beta, İstanbul 2003.
  61. Gürseler, İ. Güneş: Türkiye Barolar Birliği (TBB) Dergisi, Sayı 75, 2008, s. 199-208.
  62. Güveyi, Ümit: “1982 Anayasası Kapsamında Çevre Hakkının Karşılaştırmalı Kısa Bir Tahlili”, Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Hukuk Araştırmaları Dergisi, Cilt 24, Sayı 2, 2018, s. 633-659.
  63. Harrison, P. A./Berry, P. M./Simpson, G./Haslett, J. R./Blicharska, M./Bucur, M./Dunford, R./Egoh, B./Garcia-Llorente, M./Geaamănă, N./Geertsema, W./Lommelen, E./Meiresonne, L./Turkelboom, F.: “Linkages between Biodiversity Attributes and Ecosystem Services: A Systematic Review”, Ecosystem Services, Cilt 9, 2014, s. 191-203.
  64. Hulme, Karen: “International Environmental Law and Human Rights”, Routledge Handbook of International Human Rights Law, (Ed. Scott Sheeran/Sir Nigel Rodley), Routledge, Oxford 2013, s. 285-301.
  65. Jarvis, D. I./Padoch, C./Cooper, H. D.: “Biodiversity, Agriculture, and Ecosystem Services”, Managing Biodiversity in Agricultural Ecosystems, (Ed. D. I. Jarvis/C. Padoch/H. D. Cooper), Columbia University Press, New York 2007, s. 1-12.
  66. Jones, Emily: “Posthuman International Law and the Rights of Nature”, Journal of Human Rights and the Environment, Cilt 12, 2021, s. 76-101.
  67. Jóhannsdóttir, Aðalheiður/Cresswell, Ian/Bridgewater, Peter: “The Current Framework for International Governance of Biodiversity: Is it Doing More Harm than Good?”, Review of European Community & International Environmental Law (RECIEL), Cilt 19, Sayı 2, 2010, s. 139-149.
  68. Kaboğlu, İbrahim Ö.: Özgürlükler Hukuku 1: İnsan Hakları Genel Kuramına Giriş, 7. Baskı, İmge Kitabevi, Ankara 2013.
  69. Kahraman, Firdes Şeyda: “İklim Değişikliğinde Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi Yetkisi: Verein KlimaSeniorinnen Schweiz ve Diğerleri/İsviçre Kararı”, Çankırı Karatekin Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, Cilt 15, Sayı 3, 2025, s. 1017-1060.
  70. Kalabalık, Halil: İnsan Hakları Hukukuna Giriş, 3. Bası, Seçkin, Ankara 2021.
  71. Kızılsümer Özer, Deniz: “İnsan Haklarının Birleşmiş Milletler’in Kurumsal Yapısı İçinde Korunması”, İşletme Fakültesi Dergisi, Cilt 17, Sayı 2, 2016, s. 205-234
  72. Knox, John H.: “The Global Pact for the Environment: At the Crossroads of Human Rights and the Environment”, Review of European, Comparative & International Environmental Law, Cilt 28, Sayı 1, 2019, (Pact), s. 40-47.
  73. Koç Başar, Cansu: “Hükümet Dışı Örgütlerin İnsan Hakları Hukukuna Etkileri: Doğa Hakları için Küresel İttifak ve Uluslararası Doğa Hakları Mahkemesi Örneği”, Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Cilt 29, Sayı 1, 2025, s. 159-196.
  74. Koh, Niak Sian/Ituarte-Lima, Claudia/Hahn, Thomas: “Mind the Compliance Gap: How Insights from International Human Rights Mechanisms Can Help to Implement the Convention on Biological Diversity”, Transnational Environmental Law, Cilt 11, Sayı 1, 2022, s. 39-67.
  75. Konuk Sommer, Bahar: “Türk Hukukunda Çevre Hakkının Bireysel Başvuru Yoluyla Korunması”, Yıldırım Beyazıt Hukuk Dergisi, Cilt 4, Sayı 2, 2019, s. 169-188.
  76. Kurt, Hacı: “Çevre Sorunlarının Kavşağında Biyolojik Çeşitlilik”, Süleyman Demirel Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, Cilt 22, Sayı 3, 2017, s. 825-837.
  77. Lewis, Bridget: “Environmental Rights or a Right to the Environment? Exploring the Nexus Between Human Rights and Environmental Protection”, Macquarie Journal of International and Comparative Environmental Law, Cilt 8, Sayı 1, 2012, s. 36-47.
  78. Maczulak, Anne: Biodiversity: Conserving Endangered Species, Facts on File, New York 2010.
  79. Maljean-Dubois Sandrine, International Biodiversity Law, Brill Nijhoff, Leiden/Boston 2024.
  80. Martin, Adrian/McGuire, Shawn/Sullivan, Sian: “Global Environmental Justice and Biodiversity Conservation, The Geographical Journal, Cilt 179, Sayı 2, 2013, s. 122-131.
  81. Márquez, José Juan González: “The Legal Dimension of Sustainability”, The Future of Environmental Law: Ambition and Reality, (Ed. Stefan E. Weishaar/Kars J. De Graaf), Edward Elgar, Cheltenham 2023, s. 66-84.
  82. Mazzeschi, Riccardo Pisillo: International Human Rights Law: Theory and Practice, Springer, Cham 2021.
  83. Oguamanam, Chidi: International Law and Indigenous Knowledge: Intellectual Property Rights, Plant Biodiversity, and Traditional Medicine, University of Toronto Press, Toronto 2006.
  84. Olgun, Hakan/Işık, Volkan: “Bir “İnsan Hakkı” Olarak “Çevre Hakkı” ve Türk Hukukundaki Yeri”, Uluslararası Politik Araştırmalar Dergisi, Cilt 3, Sayı 1, 2017, s. 33-52.
  85. Öğütçü, Muhlis: “Doğal Hukuk ve Pozitif Hukuk Işığında İnsan Hakları Alanındaki Bazı Kavramlar”, Dokuz Eylül Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Cilt 7, Özel Sayı, 2005, s. 555-616.
  86. Özgirgin Vardar, Senem/Şen, Mert Selim: “Çevre Hakkının İnsan Hakları Kapsamında Değerlendirilmesi ve Türkiye’de Çevre Hakkına Dair Deneyimin İncelenmesi”, Avrasya Sosyal ve Ekonomi Araştırmaları Dergisi, Cilt 11, Sayı 3, 2024, s. 1-33.
  87. Pazarcı, Hüseyin: Uluslararası Hukuk Dersleri: 2. Kitap, 12. Baskı, Turhan Kitabevi, Ankara 2021, (2. Kitap).
  88. Pazarcı, Hüseyin: Uluslararası Hukuk, 19. Baskı, Turhan Kitabevi, Ankara 2020, (Uluslararası).
  89. Pessina, Stephane: “The Link between Environmental Rights and the Rights of Nature: The Virtues of a Complexity-Based Approach”, Juridical Tribune-Review of Comparative and International Law, Cilt 15, Sayı 2, 2025, s. 406-422.
  90. Polasky, Stephen: “Economics and Conservation”, Conservation Social Science: Understanding People, Conserving Biodiversity, (Ed. Daniel C. Miller/Ivan R. Scales/Michael B. Mascia), Wiley, Chichester 2023, s. 99-138.
  91. Putra, Irvan Suhartika: “Climate Change Affects Biodiversity and Its Impact on Human Rights”, Kne Social Sciences, Cilt 10, Sayı 26, 2025, s. 416-423.
  92. Reid, Colin T./Nsoh, Walters: “Whose Ecosystem is it Anyway? Private and Public Rights under New Approaches to Biodiversity Conservation”, Journal of Human Rights and the Environment, Cilt 5, Sayı 2, 2014, s. 112-135.
  93. Rodríguez-Garavito, César/Boyd, David R.: “A Rights Turn in Biodiversity Litigation?”, Transnational Environmental Law, Cilt 12, Sayı 3, 2023, s. 498-536.
  94. Rodríguez-Rodríguez, David/Martínez-Vega, Javier: Effectiveness of Protected Areas in Conserving Biodiversity: A Worldwide Review, Springer, Cham 2022.
  95. Salihpaşaoğlu, Yaşar: Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi ve Yargılamada Kullandığı Yöntem, İlke ve Usuller, Adalet Yayınevi, Ankara 2024.
  96. Sands, Philippe/Peel, Jacqueline/Fabra, Adriana/Mackenzie, Ruth: Principles of International Environmental Law, 4. Baskı, Cambridge University Press, Cambridge 2018.
  97. Schabas, William A.: The European Convention on Human Rights: A Commentary, Oxford University Press, Oxford 2015.
  98. Seufert, Philip/Monsalve, Suárez Sofia: “ETO’s and Biodiversity: A Right to Food Perspective on the Intersection of Human Rights and Environmental Law”, The Routledge Handbook on Extraterritorial Human Rights Obligations, (Ed. Mark Gibney/Gamze Erdem Türkelli/Markus Krajewski/Wouter Vandenhole), Routledge, Oxford 2022, s. 447-459.
  99. Shelton, Dinah: “Human Rights, Environmental Rights, and the Right to Environment”, Stanford Journal of International Law, Cilt 28, Sayı 1, 1991, s. 103-138.
  100. Shine, Clare/Kohona, Palitha T. B.: “The Convention on Biological Diversity: Bridging the Gap Between Conservation and Development”, RECIEL, Cilt 1, Sayı 3, 1992, s. 278-288.
  101. Stone, Christopher D.: “Should Trees Have Standing?-Toward Legal Rights for Natural Objects”, Southern California Law Review, Cilt 45, 1972, s. 450-501.
  102. Sunkin, Maurice/Ong, David M./Wight, Robert: Sourcebook on Environmental Law, 2. Baskı, Cavendish Publishing, London 2002.
  103. Sur, Melda: Uluslararası Hukukun Esasları, 17. Baskı, Beta, İstanbul 2024.
  104. Taze, Ferhat/Güneş, Yusuf: “Türkiye’de Çevre ve Doğal Kaynaklar Konusunda İmzalanan Uluslararası Sözleşmelerin İç Hukuka Uyarlanmasında Karşılaşılan Sorunlar ve Çözüm Önerileri”, İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Mecmuası (İÜHFM), Cilt 70, Sayı 1, 2012, s. 69-82.
  105. Tezcan, Durmuş/ Erdem, Mustafa Ruhan/Sancakdar, Oğuz/Önok, Rıfat Murat: İnsan Hakları El Kitabı, 6. Bası, Seçkin, Ankara 2016.
  106. Tigre, Maria Antonia/Urzola, Natalia/Lichet, Victoria: “Reframing Global Biodiversity Protection After Covid-19: Is International Environmental Law up to the Task?”, Vermont Journal of Environmental Law, Cilt 23, Sayı 2, 2022, s. 124-155.
  107. Tufan, Mehri/Tuzcuoğlu, Ferruh: “Çevre Hakkı ve Yargısal Denetim: Anayasa Mahkemesi ve Danıştay Kararları Üzerine Bir Değerlendirme”, Siyaset, Ekonomi ve Yönetim Araştırmaları Dergisi, Cilt 12, Sayı 1, 2024, s. 32-57.
  108. Tunç, Hasan: Anayasa Hukuku Genel Esaslar (Ders Kitabı), Gazi Kitabevi, Ankara 2018.
  109. Varvastian, Samvel: “Protecting Biodiversity with the Right to a Healthy Environment: Lessons from Climate Change Litigation”, Research Handbook on Climate Change and Biodiversity Law, (Ed. Philippa C. McCormack/Richard Caddell), Edward Elgar Publishing, Cheltenham, 2024, s. 373-392.
  110. Yalçın, Cemre Edip: “Çevre Hakkının Anayasa Mahkemesi Önünde Bireysel Başvuruya Konu Edilebilirliği ve Konuya İlişkin Olarak Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin Yaklaşımı”, Sakarya Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Cilt 9, Sayı 1, 2021, s. 89-115.
  111. Yamin, Farhana: “Biodiversity, Ethics and International Law”, International Affairs, Cilt 71, Sayı 3, 1995, s. 529-546.
  112. Yılmaz Turgut, Nükhet: “The European Court of Human Rights and the Right to the Environment”, Ankara Law Review, Cilt 4, Sayı 1, 2007, s. 1-24.
  113. Zhongmei, Lyu/Bao, Zhang: “The Idea of “Codification” of Human Rights to Environment”, The Journal of Human Rights, Cilt 21, Sayı 2, 2022, s. 307-326.
  114. Wang, Chao/Lassi, Nicholas: “Protecting Biodiversity and Human Health Along the Belt and Road”, Global Transitions, Cilt 5, Sayı 13, 2023, s. 79-88.
  115. Wesche, Philipp: “Rights of Nature in Practice: A Case Study on the Impacts of the Colombian Atrato River Decision”, Journal of Environmental Law, Cilt 33, 2021, s. 531-556.
  116. Wheatley, Steven: The Idea of International Human Rights Law, Oxford University Press, Oxford 2019.
  117. Willetts, Liz/Fleming, Lara E./Morgera, Elisa: “Biodiversity, Health Science, and the Human Right to a Healthy Environment”, Lancet Planet Health, Cilt 9, Sayı 6, 2025, s. 553-565.