Journals / Ermeni Araştırmaları / 2026 / Sayı: 79

İSTANBUL ŞER’İYYE SİCİLLERİNDEKİ ERMENİ VAKFİYELERİ (XVIII. YÜZYILDAN XX. YÜZYIL BAŞINA KADAR)

Ramazan Hüseyin Biçer(AFYON KOCATEPE ÜNİVERSİTESİ)0000-0003-2827-1411
Pages
143–167
Publication Date
2026-05-13
🏛️Bibliographic metadata and full text access for this article are provided via DergiPark.
DergiPark Record ↗
✨

AI Summary & Key Takeaways

AI Insight
⚡ TL;DR(Too Long; Didn't Read)

Çalışmanın temel dayanakları, İstanbul Şer’iyye Sicillerinde bulunan Ermenilerin kurduğu vakıflara ait toplam 8 vakfiyedir.

📌 3 Key Takeaways

🎯
Objective & Hypothesis:Ermeniler, Osmanlı Devleti bünyesinde uzun yıllar ‘zimmi’ hukukuna bağlı olarak yaşamış Hristiyan milletlerdendir.
📊
Key Findings & Data:Bu çalışmada ise özellikle İstanbul Şer’iyye Sicillerinden ulaşılan Ermenilere ait 8 vakfiye temelinde Ermenilerin XVIII. yüzyıla tarihlenen ve XX. yüzyılın başlarına kadar olan süreçte tesis edilmiş vakıflara dair vakfiyeler ele alınmıştır.
💡
Conclusion & Impact:Çalışmanın temel dayanakları, İstanbul Şer’iyye Sicillerinde bulunan Ermenilerin kurduğu vakıflara ait toplam 8 vakfiyedir.
🔬Design:Araştırma Makalesi
📍Scope:Comprehensive Sample
⚙️Variables:Ermeni Vakıfları · İstanbul · Patrikhane

Özet

Ermeniler, Osmanlı Devleti bünyesinde uzun yıllar ‘zimmi’ hukukuna bağlı olarak yaşamış Hristiyan milletlerdendir. Bu önemli azınlık, XIX. yüzyılın başlarına kadar problemsiz bir şekilde Osmanlı tebaası olarak varlıklarını sürdürmüş, ancak bu yüzyıldan itibaren sosyal ve siyasi gelişmelerin odak noktası haline gelmiştir. Onlar, Osmanlı tebaası olarak yaşadıkları zaman dahilinde Müslümanlar gibi vakıflar da kurmuşlardır. Ancak onlarla ilgili çalışmalarda vakıflar geri planda kalmıştır. Bu çalışmada ise özellikle İstanbul Şer’iyye Sicillerinden ulaşılan Ermenilere ait 8 vakfiye temelinde Ermenilerin XVIII. yüzyıla tarihlenen ve XX. yüzyılın başlarına kadar olan süreçte tesis edilmiş vakıflara dair vakfiyeler ele alınmıştır. Bu vakfiyelerin sunduğu bilgiler ışığında, Ermeni vakıf kurucuları, hayır şartları ve vakıflarının nitelikleri değerlendirilmiştir. Vakfiyeler, iki yüzyıldan fazla bir süreç içerisinde kurulan vakıflara ait olması sebebiyle söz konusu yüzyıllarda meydana gelen siyasi ve toplumsal olaylara da temas edilmiş, böylece vakıfların gelişmelerden etkilenip etkilenmediğine de değinilmiştir. Ayrıca vakfiyelerde adı geçen kilise, mektep gibi kurumlarla ilgili de bilgi sunulmuştur. Bu yönüyle çalışma, Ermeniler tarafından İstanbul’da XVIII. yüzyıldan XX. yüzyılın başına değin İstanbul’da tanzim edilen vakfiyelerin tamamını ele alacak olması ve dönemin siyasi ve sosyal gelişmelerini vakıflar özelinde değerlendirmesi bakımından ilk olma özelliğini taşımaktadır. Çalışmanın temel dayanakları, İstanbul Şer’iyye Sicillerinde bulunan Ermenilerin kurduğu vakıflara ait toplam 8 vakfiyedir.

🔖

Cite This Article

Biçer, R. H. (2026). İSTANBUL ŞER’İYYE SİCİLLERİNDEKİ ERMENİ VAKFİYELERİ (XVIII. YÜZYILDAN XX. YÜZYIL BAŞINA KADAR). Ermeni Araştırmaları, Sayı: 79, 143–167. https://doi.org/10.36542/erma.1770151

📄 Full Text PDF Viewer

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

References (74)

  1. BOA. HAT. (Hat-ı Hümâyûn) 1462.11.
  2. BOA. İ.MMS. (İrade Meclis-i Mahsus) 1.24.
  3. BOA. İSTM. ŞSC. 14.d (Galata Mahkemesi), 210, 73a; 256, 20b; 335, 6a; 686, 26a; 913, 52-1.
  4. BOA. İSTM. ŞSC. 04.d (Evkaf-ı Hümayun Mahkemesi), 1, 7b-1; 92b-2.
  5. BOA. İSTM. ŞSC. 20.d (Rumeli Kazaskerliği), 382, 31a-32b.
  6. BOA. İSTM. ŞSC. 05.d (Kısmet-i Askeriye), 685, 44a-2; 44b.
  7. BOA. İSTM. ŞSC. 7.d (Ahi Çelebi Mahkemesi), 530, 52-2.
  8. Ahmed Vefik Paşa. Lehçe-i Osmani. İstanbul: Cemiyyet-i Tedrisiyye-i Osmaniyye, 1876.
  9. Akgündüz, Ahmed. İslâm ve Osmanlı Tatbikatında Vakıf Müessesesi. İstanbul: Osmanlı Araştırmaları Vakfı, 1996.
  10. Ali Haydar Efendi. Tertîbü’s-Sunûf fî Ahkâmi’l-Vukûf. İstanbul: Şirket-i Mürettibiye Matbaası, 1240.
  11. Alkan, Mustafa. “Ayazmend’de Bir Müslim ve Gayrimüslimin Kurduğu Ortak Vakıf.” Türk Yurdu, no. 23/26 (2006): 53-59.
  12. Alkan, Mustafa. “Azınlık Vakıfları.” Gazi Akademik Bakış Dergisi, no. 2/4 (2009): 93-111.
  13. Aydın, Mahir. “Doksanüç Harbi.” Diyanet İslam Ansiklopedisi C. 9, İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı (1994): 498-499.
  14. Baykal, Bekir Sıtkı. “93 Harbi Esnasında Muhtelif Tavassut ve Sulh Şayia ve Teşebbüsleri.” Belleten, no. 19 (1941): 351-392.
  15. Berki, Ali Himmet. Vakıflar. İstanbul: Cihan Kitabevi, 1940.
  16. Biçer, Ramazan Hüseyin. “Haremeyn Evkaf Müfettişliği Sicilleri Ekseninde Vakıf Problemleri ve Çözüm Yolları (1587-1615).” Doktora Tezi, Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2023.
  17. Biçer, Ramazan Hüseyin. “Vakıflarda Bir İhtilaf Meselesi: Müşterek Tasarruf ve Yarım Hisse.” Osmanlı Mirası Araştırmaları Dergisi 9, no. 25 (2022), 603-625.
  18. Braude, Benjamin. “Foundation Myths of the Millet System.” Christian & Jews in the Ottoman Empire, editör Benjamin Braude. Londra: Lynne Rinner, (2014): 65-88.
  19. Canatar, Mehmet. “1009/1600 Tarihli İstanbul Vakıfları Tahrir Defteri’ne Göre Nefs-i İstanbul’da Bulunan Mahalleler ve Özelliklerine Dair Gözlemler.” Osmanlı İstanbulu, editörler Feridun M. Emecen vd. İstanbul: 29 Mayıs Üniversitesi Yayınları, 283-310.
  20. Ceyhan, Muhammed. “Osmanlı Devleti’nde Gayrimüslimlerin Mülk ve Vakıf Edinimi (18. Yüzyıl).” Doktora Tezi, Ankara Üniversitesi, 2016.
  21. Çakmak, Abdullah. “Osmanlı Yönetim Merkezi’nin Kudüs Vakıfları Gündemi (1798-1841).” Journal of Islamic Studies, no. 19 (2019): 47-64.
  22. Davison, Roderic H. Osmanlı İmparatorluğu’nda Reform 1856-1876. çeviren Osman Akınhay. İstanbul: Papirüs Yayınları, 1997.
  23. Doktor Hüseyin Remzi Efendi. Lugat-ı Remzi. hazırlayan Ali Birinci. Ankara: Türkiye Yazma Eserleri Kurumu Başkanlığı, 2000.
  24. Düzbakar, Ömer. “Osmanlı Döneminde Mahalle ve İşlevleri.” U.Ü. Fen Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi 5, no. 4 (2003): 97-108.
  25. Düzdağ, Ertuğrul. Fetavayı Ebussuud Efendi. İstanbul: Şûle Yayınları, 1998.
  26. Ergul, F. Aslı. “The Ottoman Identity: Turkish, Muslim or Rum?” Middle Eastern Studies 4, no. 48 (2012): 629-645.
  27. Ertuğrul, Halit. Kültürümüzü Etkileyen Okullar. İstanbul: Nesil Yayınları, 2002.
  28. Gayri-Müslimlere Dair Fetvalar. hazırlayan Pehlül Düzenli. İstanbul: Klasik Yayınları, 2015.
  29. Güllü, Ramazan Erhan. “Ermeni Sorununun Ortaya Çıkış ve Gelişim Sürecinde İstanbul Ermeni Patrikhanesi’nin Tutumu.” Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi, 2013.
  30. Güllü, Ramazan Erhan. “Osmanlı Devleti’nde Azınlık Var Mıydı? Osmanlı Devleti’nin Gayrimüslim Vatandaşlarının 19. Yüzyılda Değişen Hukuki Statüleri Hakkında Bir Değerlendirme.” Bilig, no. 95 (2020): 149-176.
  31. Gürkaynak, Muharrem. “Osmanlı Devleti’nde Millet Sistemi ve Yahudi Milleti.” Süleyman Demirel Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi 9, no.2 (2003): 275-290.
  32. Hançer, Elmon. “Galata ve Pera’daki Ermeni Kiliseleri.” Geçmişten Günümüze Beyoğlu 2, İstanbul, (2004): 507-538.
  33. Hovhannesyan, Sarkis Sarraf. Payitaht İstanbul’ın Tarihçesi. çeviren Elmon Hançer. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 1996.
  34. İbn-i Âbidîn. Reddü’l-Muhtar Ale’d-Dürri’l-Muhtar. İstanbul: Şamil Yayınevi, 1983.
  35. İnalcık, Halil. “Tanzimat’ın Uygulanması ve Sosyal Tepkiler.” Tanzimat, editörler Halil İnalcık ve Mehmet Seyitdanlıoğlu. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2008: 171-195.
  36. İpşirli, Mehmet. “Avârız Vakfı.” Diyanet İslam Ansiklopedisi C. 4, İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı (1991): 109.
  37. İstanbul Şer‘iyye Sicilleri Vakfiyeler Kataloğu, hazırlayanlar Bilgin Aydın, İlhami Yurdakul vd., Ankara: İSAM Yayınları, 2015.
  38. Kadı Ebû Yûsuf. Kitâbü’l-Harâç. çeviren Ali Özek. İstanbul: Albaraka Yayınları, 2022.
  39. Karal, Enver Ziya. “Gülhane Hatt-ı Hümâyunu’nda Batı’nın Etkisi.” Tanzimat. editörler Halil İnalcık ve Mehmet Seyitdanlıoğlu. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, (2008): 113-132.
  40. Kaya, Münir Yaşar. “İslâm Hukukunda ve Osmanlı Tatbikatında Aile Vakıfları.” Doktora Tezi, Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2017.
  41. Kaya, Münir Yaşar. “İslâm Vakıf Hukukunda Mevkûfun Aleyhte Bulunması Gereken Şartlar Açısından ‘Vakf Ale’n-Nefs’ Meselesi.” İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi, no. 28 (2016): 435-454.
  42. Kaya, Süleyman. Osmanlı Hukukunda İcareteyn. İstanbul: Klasik Yayınları, 2014.
  43. Kazancıoğlu, Habibe. “XVIII. Yüzyıl Osmanlı Dönemine Ait Bir Gayrimüslim Vakfiyesi Örneği: Edirneli Keresteci Agop’un Vakfiyesi.” Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 18, no. 1 (2016): 283-297.
  44. Keleş, Hamza. “Osmanlılarda 19. Yüzyıldaki Para Vakıflarının İşleyiş Tarzı ve İktisadî Sonuçları Üzerine Bir Çalışma.” Gazi Eğitim Fakültesi Dergisi 21, no.1 (2001): 189-207.
  45. Köç, Ahmet. “XVI. Yüzyılda Silistre Sancağında Para Vakıflarının Gelişimi.” XVIII. Türk Tarih Kongresi, C. 2. Ankara: 2018: 311-328.
  46. Kudüs’te Hristiyan Mezhep ve Milletlerin İdaresi. hazırlayanlar Numan Yekeler vd., İstanbul: Devlet Arşivleri Başkanlığı Yayınları, 2019.
  47. Kurat, Yuluğ Tekin. “1877-78 Osmanlı Rus Harbinin Sebepleri.” Belleten 26, no. 103 (1962): 567-592.
  48. Lewis, Bernard. Modern Türkiye’nin Doğuşu. Ankara: Arkadaş Yayınları, 2011.
  49. Mehmed Arif Bey. Başımıza Gelenler-93 Harbi ve Mısır Meselesi. İstanbul: İlgi Kültür Sanat, 2019.
  50. Muallim Nâci. Lugat-ı Nâci. (Basım Yeri Yok), 1899.
  51. Nazif Öztürk. “Mütevelli.” Diyanet İslam Ansiklopedisi C. 32. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı, 2006: 217.
  52. Ortaylı, İlber. İmparatorluğun En Uzun Yüzyılı. İstanbul: Hil Yayınları, 1982.
  53. Ortaylı, İlber. İmparatorluğun Son Nefesi. İstanbul: Timaş Yayınları, 2014.
  54. Özcan, Tahsin. Osmanlı Para Vakıfları. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2003.
  55. Özel, Ahmet. “Kurbet.” Türkiye Diyanet İslam Ansiklopedisi C. 26. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı (2002): 440-441.
  56. Palmer, Alan. Osmanlı İmparatorluğu. çeviren Belkıs Çorakçı Dişbudak. İstanbul: Yeniyüzyıl Yayınları, 1993.
  57. Pamukciyan, Kevork. “Gedikpaşa’da Ermeniler.” İstanbul Ansiklopedisi, C. 11, (1958): 6073.
  58. Seyfeli, Canan. “İstanbul Ermeni Patrikhanesi.” Diyanet İslam Ansiklopedisi, 2. Basım Ek-1. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı (2020): 668-671.
  59. Sıdkî. Gedikler. hazırlayan Kamil Ali Gıynaş. Ankara: Gazi Üniversitesi Ahilik Kültürünü Araştırma Merkezi Yayınları, 2004.
  60. Şemseddin Sami. Kâmus-ı Türkî. İstanbul: İkdam Matbaası, 1317.
  61. Şeyhülislam Ali Efendi. Fetâvâyı Ali Efendi. hazırlayan Esra Kılavuz Eser. İstanbul: İsar Yayınları, 2021.
  62. Tamçelik, Soyalp, ve Kasapoğlu, Mustafa Kemal. “Kıbrısta Kurulan Gayrimüslim Vakıfları ve Özellikleri.” Osmanlı Döneminde Kıbrıs Vakıfları, editör Mehmet Mahfuz Söylemez. Lefkoşa: Yakın Doğu Üniversitesi Yayınları, (2017): 279-338.
  63. Ulusoy, Sümeyye. “Osmanlı Devleti’nde Gayrimüslimlerin Temel Hak ve Hürriyetleri Bağlamında Vakıf Kurma Hakkı.” Necmettin Erbakan Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 5, no.1 (2022): 161-182.
  64. Yaman, Ahmet. “Zimmî.” Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi C. 44, Türkiye Diyanet Vakfı Yayını, Ankara: 2013: 434-438.
  65. Yediyıldız, Bahaeddin. “Vakıf Istılahları Lugatçesi.” Vakıflar Dergisi 17, (1983): 55-60.
  66. Yediyıldız, Bahaeddin. XVIII. Yüzyılda Türkiye’de Vakıf Müessesesi. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2003.
  67. Yenice, Sedat. “Genel Olarak Para Vakıfları.” Düşünce Dünyasında Türkiz 8, no. 44 (2017): 69-80.
  68. Yıldız, Kenan. “Aykırı Vakıflar: Osmanlıda Fukarâ-yı Müslimîni de Gözeten Gayrimüslim Vakıfları.” Osmanlı Araştırmaları 54, (2019): 141-198.
  69. Yılmaz, Lale. “İstanbul’da Ermenilere Tahsis Edilen Bizans Kiliseleri Üzerine.” Tarih ve Gelecek Dergisi 4, no. 2 (2018): 40-54.
  70. Zamacı, Ayşe. “Vilâyât-ı Sitte’de Ermeni Okulları ve Faaliyetleri.” Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 11, no. 1 (2009): 69-85.
  71. Aksu, Ayşe. “Ermeni Okulları.” Türk Maarif Ansiklopedisi. (Erişim tarihi: 15 Ağustos 2025) https://turkmaarifansiklopedisi.org.tr/azinlik-okullari.
  72. “Van (Şehir) - Okullar (I).” Houshamadyan.(Erişim Tarihi: 20 Aralık 2024) https://www.houshamadyan.org/tur/mapottomanempire/vilayet-of-van/kaza-of-van/education-and-sport/translate-to-tuerkisch-schools-i.html.
  73. “Patriklik Makamı.” Türkiye Ermenileri Patrikliği.(Erişim Tarihi: 17 Aralık 2024) https://www.turkiyeermenileripatrikligi.org/site/patriklerimiz-patriklik-makami/.
  74. “Surp Asdvadzadzin Ermeni Kilisesi – Ortaköy.” Türkiye Ermenileri Patrikliği. (Erişim tarihi: 20 Aralık 2024) https://www.turkiyeermenileripatrikligi.org/site/surp-asdvadzadzin-ermeni-kilisesi-ortakoy-2-bolge-bogazin-avrupa-yakasi/.