AI Summary & Key Takeaways
AI InsightThis study will evaluate and introduce the classical and modern Zazaki translations of the Holy Quran throughout history.
📌 3 Key Takeaways
Abstract
Zazaki is one of the ancient languages of Anatolia and is currently the third most widely spoken language in Turkey. The Zazas have historically been known as a Muslim people. Since the Seljuk and Ottoman periods, the classical Eastern madrasa tradition has continued to exist widely in the Zaza-speaking region. Many scholars were educated in these madrasas and engaged in guidance activities in different parts of the region. The madrasas in the Zaza-speaking region also served as educational institutions that met the basic educational needs of the region. The scholars trained in this madrasa tradition needed the fundamental texts of Islam as references to carry out their guidance activities. Naturally, the most needed reference source for scholars in their study circles, pulpit sermons, and counseling sessions was the Holy Quran, the sacred book of Muslims. The lack of a Zazaki translation of the Holy Quran greatly exhausted the scholars when explaining Islamic creed and practical principles. Based on this need, in the early days, verse translations were made orally in sermons, study circles, or sermons, and in this way, the divine message was conveyed to the congregation. Two Deylemi translations of the Qur'an have been identified from the classical period. It is evident that the Deylemi translations have a significant relationship with Zazaki. However, in order to properly analyze the relationship between these classical translations and modern Zazaki, it is important to compare the aforementioned texts with modern translations in terms of language and to conduct more intensive studies on them. Today, there are four Zazaki translations of the Qur'an from the Republican period. Tefsirê Roşnayi bı Zazaki, translated by Mala Mıhemmede Hezani and published in Diyarbakır; Tefsirê Quronê Kerim Zazaki, translated by Feqi Çolig and published in Istanbul; Tefsirê Sureyanê Kılman (2020), translated by İbrahim Dağılma and published in Istanbul, considered the first attempt at a Zazaki exegesis; and Quranê Kerim bı Zazaki, translated by Roşan Lezgin and published in Diyarbakır. , and Quranê Kerim bı Zazaki, translated by Roşan Lezgin and published in Diyarbakır, stand out as translations, while it is also known that there are Zazaki translations that have been completed but not yet published. On the other hand, individual verse/sura translations published in various media will also be evaluated in this study as examples of the need and desire for Zazaki Quran translations and as background information. This study will evaluate and introduce the classical and modern Zazaki translations of the Holy Quran throughout history.
Özet
Zazaca Anadolu’nun kadim dillerinden birisi olup günümüzde Türkiye’de konuşulmakta olan üçüncü büyük dildir. Zazalar, tarih boyunca Müslüman bir halk olarak bilinmektedir. Selçukludan, Osmanlıdan bu yana Zazaca coğrafyasında klasik şark medrese geleneği yaygın olarak varlığını sürdürmüştür. Bu medreselerde çok sayıda alim yetişmiş ve coğrafyanın farklı noktalarında irşad faaliyetleriyle meşgul olmuştur. Zazaca coğrafyasındaki medreseler aynı zamanda bölgenin temel tahsil ihtiyacını karşılayan eğitim kurumları olarak da görev ifa etmiştir. Bu medrese geleneğinde yetişen alimler irşad faaliyetlerini yürütebilmek için referans olarak İslam’ın temel metinlerine ihtiyaç duymuşlardır. Alimlerin ders halkalarında, vaaz kürsülerinde ve nasihat ortamlarında en çok ihtiyaç duydukları referans kaynağı da doğal olarak Müslümanların kutsal kitabı Kur’an-ı Kerim olmuştur. Kur’an-ı Kerimin Zazaca tercümesinin olmaması İslamî akideyi ve amelî prensipleri anlatırken alimleri oldukça yormuştur. Anılan ihtiyaca binaen ilk dönemlerde vaaz kürsülerinde, ders halkalarında veya hutbelerde sözlü olarak ayet tercümeleri yapılmış bu şekilde ilahî mesaj cemaate ulaştırılmaya çalışılmıştır. Zazaca ilk dinî metinler olan mevlitlerde sınırlı sayıda ayet tercümeleri yer almıştır. Yine Zazaca klasik edebiyat ürünleri içinde iktibas şeklinde ayet tercümelerine yer verilmiştir. Öte yandan kaleme alınan fıkıhname, akaidname, siyer, beyatname gibi dinî metinlerde de ayet tercümelerine yer verilmiştir. Ancak daha sonra bununla yetinmeyen bazı alimler Kur’an-ı Kerim’i bir bütün olarak Zazacaya tercüme etmeye çalışmışlardır. Klasik dönemde iki Deylemice Kur’an-ı Kerim tercümesi tespit edilmiştir. Deylemice çevirilerin Zazacayla ciddi bir ilişkisinin olduğu görülmektedir. Ancak günümüz Zazacasıyla bu klasik tercümelerin arasındaki ilişkinin sağlıklı bir şekilde tahlil edilebilmesi için anılan metinlerin günümüz tercümeleriyle dil açısından karşılaştırılması ve üzerinde daha yoğun çalışmaların yapılması önem taşımaktadır. Günümüzde Cumhuriyet döneminde dört Zazaca Kur’an-ı Kerim tercümesi bulunmaktadır. Mala Mıhemmede Hezani tarafından tercüme edilen ve Diyarbakır’da yayımlanan Tefsirê Roşnayi bı Zazaki, Feqi Çolig tarafından tercüme edilen ve İstanbul’da yayımlanan Tefsirê Quronê Kerim Zazaki, İbrahim Dağılma tarafından tercüme edilen, ilk Zazaca tefsir denemesi olarak değerlendirilen ve İstanbul’da yayımlanan Tefsirê Sureyanê Kılman (2020) ve Roşan Lezgin tarafından tercüme edilen ve Diyarbakır’da yayımlanan Quranê Kerim bı Zazaki yayımlanan mealler olarak ön plana çıkarken tercümesi tamamlanmış ancak henüz yayımlanmamış Zazaca meal çalışmalarının olduğu da bilinmektedir. Öte yandan çeşitli mecralarda yayımlanmış münferit ayet/sure tercümeleri de Zazaca Kur’an tercümelerine duyulan ihtiyaç ve iştiyaka örnek olması ve literatür bilgisi olması hasebiyle bu çalışmada değerlendirmeye tabi tutulacaktır. Eldeki çalışmada Kur’an-ı Kerim’in tarihî süreçteki klasik ve modern Zazaca tercümeleri değerlendirilecek ve tanıtılacaktır.