BRZEZINSKI’NİN ARDINDAN GÜNCEL TÜRKİSTAN JEOPOLİTİĞİNİ YENİDEN DÜŞÜNMEK

Özet

Türkistan terimi tarihte daha geniş bir coğrafya için kullanılmakla birlikte dar anlamda SSCB’den bağımsızlıklarını kazanan beş devletten (Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan, Türkmenistan ve Tacikistan) oluşan bölgeyi tanımlamaktadır. Bu bölge 19. yüzyıla kadar muhtelif Türk devlet ve hanlıklarının idaresinde olmuş, 19. yüzyıldan itibaren ise Rus Çarlığı ve İngiltere arasındaki mücadeleye konu olmuştur. Moskova’nın bölgedeki hâkimiyeti, 20. yüzyıl başında sarsılmış ancak SSCB ile pekiştirilmiştir. 1991’e kadar süren Sovyet hâkimiyetinin ardından, ABD merkezli Batı dünyası bölgeye yeniden ilgi duymuş ve bölgeye dönük bu ilgi, burayla ilgili Batılı yazına güçlü biçimde tesir etmiştir. Bunların içinde ABD’nin Avrasya’da varlığını Amerikan dış politikası için önceleyen isimler dikkat çekmektedir. ABD eski Ulusal Güvenlik danışmanlarından Zbigniew Brzezinski Büyük Satranç Tahtası adlı eserinde bölgede ilk defa bir bölge dışı gücün yani ABD’nin etkili olma ihtimalinin heyecanıyla çeşitli öngörü ve değerlendirmelerde bulunmaktadır. Bu eserin yazılışının üzerinden çeyrek asır geçmiş ve bu süre zarfında Avrasya’da pek çok değişim yaşanmıştır. Türkistan ya da kendi ifadesiyle Orta Asya da, 2017’de vefat eden Brzezinski’nin perspektifinde önemli bir yere sahiptir. Avrasya’yı ABD için en önemli jeopolitik ödül olarak gören yazarın mezkûr eserinin aradan geçen çeyrek asrın ardından Türkistan odaklı olarak yeniden değerlendirilmesi bölge araştırmacılarına perspektif katkısında bulunacaktır.