Dergiler / Cumhuriyet İlahiyat Dergisi / 2017 / Cilt: 21 - Sayı: 1
Câhiliye Arap Hac Ritüellerinin Kur’an’daki Menâsikle Diyalektik İlişkisi
- Sayfa
- 577–638
- DOI
- —
Özet
Bu makalede, Kur’an’daki hac menâsikinin nass-olgu, vahiy-vakıa diyalektiği içinde okunması ve bu menâsikin İslâm öncesi câhiliye Arap ve antropolojik temellerinin ortaya konulması suretiyle, Kur’an’ı, kendi döneminin dinamik kültürü içinde anlama metodolojisine katkı sunulması hedeflenmiştir. Kur’an’a yansımış olan Hac tasavvur ve teâmüllerinin ibdâ‘ ve îcât mahiyetinde sil baştan hususlar olup-olmadığı problemi burada irdelenmeye çalışılmıştır. Aynı şekilde tenzihatçı ve takdisatçı, bir o kadar apolojik bir edayla İslâm âlimlerininin büyük bir çoğunluğu tarafından metafizik temellere yani Hz. İbrahim ve Hz. Âdem’e oradan da Tanrısal Ruh’a (Cebrâîl) ircâ‘ edilen (dayandırılan) hac menâsikinin bu ircâ‘sının, vakıaya mutabık ve muvafık olup-olmadığı da tartışılmıştır. Klasik kaynaklardan câhiliyeye ilişkin verileri elde etme, bu verilerin analizlerini yaparak bir senteze varma şeklinde takip edilen yöntem neticesinde, Kur’an’ın hac menâsikinin, şirk unsurlarından ayıklanmış ve tevhitle mayalanmış, İslâm öncesi Hicaz bölgesi Arap ve diğer kadîm toplumların ilah evleri ritüellerinin bir devamı niteliğinde olduğu anlaşılmıştır.Câhiliye Arapların dinî tasavvurları, tahayyülleri ve aynı zamanda ritüelleri, âdât ve tekâlitleri anlaşılmadan bu topluma hitaben inmiş olan Kur’an’ın doğru anlaşılmasında ciddi sorunların ortaya çıkacağı kaçınılmazdır. Şöyle ki Kur’an’da da “Arabî bir Kur’an”, “Arabî bir hüküm”, “Arabî bir lisân” terkipleriyle ifade edildiği üzere Allah Teâlâ, yedinci yüzyıl Hicaz bölgesi Arapların tasavvur ve tekâlitlerini esas alarak onların dil ve kültür kalıplarında onlara hitap etmiştir. Bu nedenle Kur’an’ı içinde vücut bulduğu bu sosyo-kültürel gerçeklikten soyutlayarak, kasd-ı ilahiyi istinbât ve istihrâç etmede, iki kapak arasına sıkışmış bir metin olarak masa başında gerçekleştirilecek her tür okuma ve anlama eyleminin ne kadar gayret edersek edelim hiç şüphesiz sadra şifa vermeyeceği bir gerçekliktir.O bakımdan biz bu çalışmada Kur’an’ın, telbiye, ihram, Arafat, Müzdelife ve Mina vakfeleri, şeytan taşlama, Hacer-i Esved’i selamlama (istilâm), tavaf, sa’y, zemzem suyu ile teberrük, hedy kurbanı, halk ve taksiri (saçı kesme ve kısaltma) içine alan, namaz ve oruç gibi, Kur’an’ın en temel ibadetleri arasında yer alan Hac ve Umre ibadetini, vahyin doğup büyüdüğü tarih sahnesinde İslâm’a yakın son iki yüz yılı kapsayan ikinci câhiliye dönemi Arapların dinî tahayyül, tasavvur, âdât ve tekâlit havzasında okumaya ve anlamaya çalıştık. Her ne kadar Hz. Muhammed’i ve onun ümmetini tazîz ve tebcîl adına takdisatçı ve tenzihatçı ve bir okadar da apolojik bir dil ile İslâm âlimlerinin büyük bir çoğunluğu tarafından, hac menâsiki metafizik temellere yani Hz. İsmail’e, İbrahim’e hatta Adem’e oradan da Cebrâil’e ircâ‘ edilmiş ve bunlardan tevarüs eden bir ibadet olduğu hipotezi ileri sürülmüş olsa da biz, burada Hac/Umre menâsikinin gerçekten vahiy orijinli mi yoksa Sami, İbrani ve Arap kültür mirası mı olduğu problemini tartıştık. Bu ritüellerin câhiliye Arapları yahut daha kadîm toplumlarca maruf olup-olmadığını, onların dinî-içtimaî âdât ve tekâlitleri arasında yer alıp almadığı sorununu irdelemeye, tayin ve tespit etmeye çalıştık.Şunu da ifade etmek gerekir ki câhiliye Arapların hac ritüelleriyle ile ilgili müstakil bir çalışmaya henüz rastlamış değiliz. Bununla beraber, gerek kadîm kaynaklarda gerekse de çağımız kitap, makale ve sempozyum çalışmalarında câhiliyede ibadetler başlığı altında bu konuya yer yer temas edilmiştir. Nevar ki bu tür çalışmalarda Kureyş’in cahiliyedeki Hac ve Umre ibadetlerine zaman zaman atıf yapılmış olsa da vahiy-vakıa, nass-olgu ilişkisi bağlamında derinlemesine kayda değer analitik bir araştırma yapıldığını söylemek oldukça zordur. O bakımdan bu makale, İslâm’a bitişik câhiliye dönemi Hicaz bölgesi Arapların Hac tasavvur ve teamüllerini etraflıca ele almış, bunlara ilişkin rivayetleri toplamış olmak ve Kur’an’ın bu ritüellerini vücut bulduğu tarih ve kültür havzasında vahiy-vakıa, nass-olgu, hitap-muhatap diyalektiği içinde eş zamanlı okumakla özgün bir değere sahip olduğu ve bu alanda bir boşluğu dolduracağı, kanaatindeyiz. İşte Kur’an’da yer alan Hac menâsikinin ibdâ‘ ve icât mahiyetinde İslâm’la ortaya çıkan ritüeller olup-olmadığı, geleneğimizde câhiliyede var olup da Kur’an’a yansımış her şeyi Hz. İbrahim ve İsmail’e hatta Adem’e ircâ‘ etmenin, malum Arap ananesinin bir ürünü mü yoksa gerçekten vahyin (Kur’an’ın) “mutabakâtun li’l-vâki‘” yani Arap olgusallığına, Arap vakıasına mutabık ve muvafık hükümler bina etmesinin bir mahsülü mü olduğu sorununu irdelediğimiz bu araştırma neticesinde şu sonuçlara ulaşılmıştır.Kur’an’ın Hac ve Umre menâsikinin zannedildiği gibi, Kur’an’ın, daha genel bir ifadeyle İslâm’ın ibdâ‘ ve îcâd mahiyetinde inşa ettiği hususlar olmadığı, câhiliye döneminde Kureyş’in gerekse de diğer Arapların kısmı azamının takdis ve ta‘zim ettiği semboller arasında yer aldığı müşahede edilmiştir. Aynı zamanda bu çalışmada, Kur’an’ın bir boşlukta vücût bulmadığı ve bir boşluğa hitap etmediği, o günkü Arapların dinî tasavvur, tahayyül ve teamülleri çerçevesinde forma büründüğü, müfessirlerin ifade ettiği gibi Allah’ın onların güzel ve hoş gördükleri (bimâ ‘arafûhu ve bimâ ehsenûhu) şeylerle onlara hitap ettiği Hac ve Umre menâsiki özelinde bir bakıma gözler önüne serilmiştir. Yine bu çalışmada, geleneğimizde Kur’an’a yansımış her şeyi İbrahim ve İsmail’e ircâ‘ etmenin, İslâm’ı takdis, ta‘zim, tebcîl etmenin, onu câhiliyeden tenzih etme tarzında ortaya çıkan apolojik bir anlayışın ürünü olduğu, aslında İslâm öncesi Sami (İbrani, Arap) adât ve tekâlidinden tevarüs edegelen bu ritüellerin Kur’an’da yer almasının, gerçekte vahyin (Kur’an’ın) “mutabakâtun li’l-vâki’” yani vakıaya mutabık ve muvafık bir tarzda nazil olmasının bir başka ifadeyle yedinci yüzyıl Arap olgusallığı ve vakıasını hesaba katmasının bir sonucu olduğu ortaya konulmuştur.Kısaca bugün İslâm dünyasında gerek Hac aylarında gerekse de vesair zamanlarda, yüksek sesle Tanrıya seslenm
Abstract
In this article, the purpose is to contribute to the methodology in understanding the Qurʾān within its dynamic culture in its period by interpreting the ḥajj ritual in the Qurʾān with its being divine text-phenomenon and revelation-reality dialectics and by introducing pre-Islamic jāhiliyyā Arab and anthropological foundations of these rituals. The issue of whether the ḥajj imagination and customaries mentioned in the Qurʾān are “initial” and “invention”, which are re-organized from the initial stage, is investigated in this study. Similarly, the issue of whether the ḥajj is based on metaphysical bases i.e. to Abraham and Adam, and then, to Holy Spirit (the Angel Gabriel) by the majority of Islamic scholars in a purifying and glorifying, and apological manner being in agreement with the reality or not is also examined in the study. As a result of the method in which the data collection is made from classical sources on jāhiliyyā, and the analyses of these data are made to reach a synthesis, it is understood that the concept of ḥajj in the Qurʾān is purified from polytheist elements and merged with the unity of God, and to be a continuation of the rituals of the houses of God, pre-Islamic Arabs and other ancient civilizations in the Hejaz Region. It is inevitable that serious problems will emerge in understanding the Qurʾān in an accurate manner without understanding the religious imaginations, apprehensions, and the rituals, customs and traditions of the Arabs in Jāhiliyyā period. In actual fact, as it is mentioned in the Qurʾān with the terms “An Arabic Qurʾān”, “An Arabic judgment”, “An Arabic language”, Allah addressed the Arabs in their language and cultural structures by considering their imaginations and traditions in seventh century around the Hijaz area. For this reason, it is an undeniable fact that, to discover and reveal the divine desire, the act of reading and understanding the Qurʾān by sitting around a table as a text limited between two covers of a book after abstracting it from the socio-culture reality in which it was revealed will not yield any good. In this respect, in this study, we tried to read and understand the Ḥajj and Umrah worships, which are among the most primary principles of Islam like the salāt and fasting, and which include talbiya, ihrām, Arafāt, Muzdalifah and Mina waqfahs, stoning the devil, greeting the Hajar al-Aswad (istilām), tawāf, sa’y, blessing with the water zam-zam, hedy sacrifice, halq and taqsir (cutting and shortening the hair) mentioned in the Qurʾān, in the context of the historical scene in which the revelations were born and spread with respect to the religious imaginations, apprehensions, customs and traditions of the Arabs in the Second Period of Jāhiliyyā, which lasted for two centuries and which was close to the Islamic period. No matter the majority of the Islamic scholars associated the Ḥajj worship with metaphysical basics, with Ismael, Abraham, and even with Adam and Gabriel, and claimed that this worship was inherited from them in the name of glorifying Mohammad (pbuh) and his Ummah with a blessing and apological language; here, we have discussed the problem of whether the Ḥajj/Umrah worships really originated from the revelations or were a cultural heritage from the Samis, Hebrews or Arabs. We have tried to investigate, examine and determine whether these rituals were known by the Arabs in Jāhiliyyā period or by more ancient communities, and whether they were included among the religious-social customs and traditions of these ancient societies. It must also be mentioned that we have not yet observed any individual studies investigating the Ḥajj ritual of the Arabs in Jāhiliyyā Period. However, this topic has been mentioned in ancient scriptures and also in books, articles and symposiums under the title “Worships in Jāhiliyyā” in our present day. But in these studies, and works, although sometimes it has been referred to the Ḥajj and Umrah worships of Quraysh during Jāhiliyyā Period, it is extremely difficult to say that there is in-depth an analytical, worthy study mentioning here in the context of revelation-reality, text-case relationship. In this respect, this paper has dealt with the Ḥajj imaginations and practices of the Arabs in Hejaz Area in the Jāhiliyyā Period, which is adjacent to the Islamic Period and collected the narrations about these topics, and examined the rituals of the Qurʾān in detail within the dialectics of revelation-reality, text-case and address-addressee bases in a simultaneous manner, and within the historical and cultural context, we believe that it has a unique value and will fill in the gaps in this field in the literature. As a result of the study in which we investigated whether the Ḥajj ritual mentioned in the Qurʾān was a ritual that emerged with Islam as an innovation or invention or whether referring everything mentioned in the Qurʾān and which existed in the Jāhiliyyā Period to Abraham, Ishmael and even to Adam was a result of well-known Arabian tradition or whether it was really a product of “mutābakātun li’l-wāqi‘” i.e. Arabian factivity that agreed and fit with the Arabian Phenomenon, the following conclusions have been made.It has been determined that Ḥajj and Umrah rituals are not among the topics that were invented as an innovation by the Qurʾān, or in a broader sense, by Islām as it is presumed; and these rituals were among the symbols respected and glorified by the Quraysh and the majority of the Arabs in Jāhiliyyā Period. Meanwhile, it has also been revealed in this study that the Qurʾān was not embodied in a void and did not address void spaces, but it was embodied around the imaginations and apprehensions of the Arabs in those times, and as the interpreters mention, Allah addressed them in a nice and pleasant manner i.e. with “bimā ‘arafūhu ve bimā ehsenūhu” specifically in Ḥajj and Umrah. Again, in this study, it has also been determined that referring everything reflected in