Dergiler / Cumhuriyet İlahiyat Dergisi / 2019 / Cilt: 23 - Sayı: 3
İslâm Medeniyetinde Teşekkül Eden Eğitim Tasavvurunda Şer′î İlim Kavramı
- Sayfa
- 1077–1100
- DOI
- —
Özet
Bu makalede şer′î ilim kavramının İslâm medeniyetinde teşekkül eden eğitim tasavvurunda kazandığı anlam incelenmiştir. Şer′î ilim kavramıyla yakından ilgili olan İslâm medeniyetinde teşekkül eden eğitim tasavvurunun, tamamıyla dinî eğitimden ibaret olduğu şeklinde yanlış bir algıyla değerlendirilmesi araştırmanın temel problemidir. İslâm medeniyetinin başlangıcı Kur’ân-ı Kerim’in inişine kadar geri götürülmektedir. Bu dönemden itibaren oluşmaya başlayan eğitim tasavvuru ilk başlarda Kur’ân-ı Kerim ve hadisleri anlama temeline dayanmaktadır. İlerleyen zamanlarda varlığın tamamını kuşatacak şekilde eğitim tasavvurumuza; dil, edebiyat, mantık, hikmet, riyaziyat, tabiiyyat ve heyet gibi birbirinden çok farklı alan dâhil olmuştur. Sonraki yüzyıllarda medreselerin ders müfredatına da giren bu alanlar ilimler tasnifi eserlerinde ayrıntılı olarak incelenmiştir. Dolayısıyla eğitim tasavvurumuzun tamamıyla dinî eğitimden ibaret olduğu şeklindeki algının yeniden gözden geçirilmesi gerekmektedir. Bu sebeple makalede şer′î ilim kavramının nasıl tanımlandığı üzerinde durulmuştur. Problemin çözümüne yönelik tarihî veri analiz yöntemi kullanılmıştır. Makalenin iddiası ise şer′î ilim kavramının, insanın anlam dünyasına, zihnine ve özüne yönelik alanları kapsayacak şekilde geniş bir perspektife sahip olmasıdır. Makalenin sonucunda şer′î ilim kavramının, eğitim tasavvurumuzda öğretime konu olan bilgi alanlarının çoğunluğunu kapsayacak anlam genişliğine sahip olduğu tespit edilmiştir. Özet: İslâm medeniyetinde teşekkül eden eğitim tasavvurunun oluşumu uzun vadede ilmî bir süreçten geçerek ortaya çıkmıştır. Bu zaman zarfında eğitim tasavvuruna ilişkin zengin bir ders müfredatı da şekillenmiştir. Ders müfredatını oluşturan ilimler İslâm’ın ilk dönemlerine nazaran sonraki dönemlerinde çeşitlenmiştir. Bu çeşitlenmeyi sağlayan ve ilk başlarda olmayan farklı ilimlerin gelişiyle birlikte tüm mevcut ilimler ulemâ tarafından farklı bakış açılarına göre tasnif edilmiştir. Eğitim tasavvurunun oluşumunda önemli katkısı olan tasniflerde ilimler tanıtılmaya ve bunların tahsil hayatındaki konumları belirtilmeye çalışılmıştır. Sınıflandırılan ilimler birbirinin karşıtı olacak şekilde değil, bilakis birbirini farklı yönlerden tamamlar şekilde ele alınmıştır. Tasniflerde ilimlerin ayrımı; lügavî, dinî, dünyevî, aklî, naklî, felsefî ve şer′î gibi farklı yaklaşımlar geliştirilerek mevzu bahis edilmiştir.İlimlerin genel bir tanımlaması olarak ifade edilebilen şer′î ilim kavramına, ismen veya farklı başlıklar altında da olsa ilimler tasnifi ile ilgili eserlerin hemen tamamında yer verilmiştir. Tasniflere bakıldığında dört farklı yaklaşımda şer′î ilim kavramının ele alındığı görülmektedir. Birinci yaklaşım olarak değerlendirebileceğimiz eserlerde şer′î ilimler, tasnifteki ana bölümlemenin temel unsurları arasındadır. Burada şer′î ilimler, genelde dil ilimleri ve aklî ilimlerle birlikte üst başlıkta yer almıştır. İkinci yaklaşımda ise tasniflerinde şer′î ilim tamlamasına ve bununla ilgili bir ayrıma yer vermeyip bu kapsamdaki ilimleri başka ilim terkipleri veya başka isim altında toplayan eserler bulunmaktadır. Şer′î ilimlerin ele alındığı üçüncü yaklaşımda, ilimlerin geneli hakkında bilgi veren eserler arasında söz konusu ilimlerle diğerlerini tasnif etmeden, hepsini bir arada zikredenler yer almaktadır. Son yaklaşımda yer alan tasnifler arasında şer′î ilimler, lügavî ilimler haricindeki diğer ilimlerin çoğunluğunu kapsayacak şekilde öğretime söz konusu olan bilgi alanlarının üst tanımlaması olarak görülmektedir. İlimler tasnifinde ortaya konulan yaklaşımlar meselenin çeşitliliğine işaret etmektedir. Meseleyi daha iyi anlayabilmek için şer′î ilim kavramının anlamına yakından bakılmasında fayda bulunmaktadır. Bu noktada sırasıyla hicrî II., VI. ve XII. yüzyıla ait üç tanıma yer verilmiştir. İlk olarak Câbir b. Hayyân şer′î ilmi, dünya menfaatlerinden ölümden sonrasına ait faydaları içermesinden dolayı kendisiyle, din ve dünya bakımından faydalı siyasetlerin en üstünü kastedilen ilim şeklinde tanımlamaktadır. İkinci olarak Gazzâlî (ö. 505/1111) şer′î ilim tanımını, tecrübe ve işitmekle olmayıp ancak Şârî’den ve peygamberlerden öğrenilen ilim, şeklinde yapmaktadır. Buna göre şer′î ilim sadece vahiy ve vahye müteallik sünnet bilgisi şeklinde tanımlanmıştır. Bu tanımın dışında kalan bilgi alanlarına da şer′î ilme ulaşmaya vesile olan ilimler olarak bakılmaktadır. Şer′î ilmin üçüncü tanımına ilişkin perspektifi, Saçaklızâde (ö. 1145/1732) vermektedir. O yaşadığı dönemden önce yapılan üç tanımı kapsamı özel (hâs) olandan genel (âm) olana doğru sıralamaktadır. Saçaklızâde şer′î ilim kavramının birinci anlamında, Gazzâlî’nin yukarıda zikredilen tanımını ele alarak burada verilen anlamın tahsis edilmiş olduğuna işaret etmektedir. İkinci verdiği tanım ise Molla Hüsrev’e (ö. 885/1480) aittir. Ona göre şer′î ilim, Şârî’ye mahsus olan ilimlere kendisi aracılığıyla ulaşılabilen ilimlerdir. Yani kendisinden Şârî’den elde edilen ilimleri elde etmenin dışında yararlanılmayan ilimlerdir. Bu mana Gazzâlî’nin tanımındaki gibi kayıt konulmadığı için biraz daha kapsamlıdır. Ayrıca bu tanıma ‘kendisinden yararlanılan ilimler de dâhildir. Birincisinde olmadığı halde, bu mananın kapsamında usûl-i fıkıh ilmi yer almaktadır. İbn Hacer el-Heytemî’ye (ö. 974/1567) ait olan üçüncü tanımda şer′î ilim, Şârî’den kaynaklanan veya Şârî’den kaynaklanan şeylere dayanak teşkil eden ilimlerdir. İbn Hacer, yukarıda verilen ikinci anlamdaki kısmî tahsisi de dikkate almamış ve şer′î ilim tanımına bütün alet ilimlerini dâhil etmiştir. Buradaki üçüncü tanımın aynı zamanda Câbir b. Hayyân’ın şer′î ilim kavramına yüklediği anlamla ilk çizdiği tabloya, ilimlerin birçoğunu kapsama bakımından yaklaşmış olduğu da görülmektedir. Saçaklızâde verdiği tanımlardan hareketle yaşadığı dönemden önce yapılan üç şer′î ilim yaklaşımını özelden genele doğru sıralayarak bir bakıma şer′î ilim bakış açısının umumî şeklini resmetmektedir. Bu tanımlara bakıldığında şer′î ilim kavramının üç şekild
Abstract
In this article, the meaning of concept of sharʿī science gained in the conception of education, which was established in Islamic civilization, was studied. The main problem of the research is to evaluate the idea of education in Islamic Civilization, which is closely related to the concept of sharʿī science, with a false perception that it consists entirely of religious education. The beginning of Islamic Civilization is traced back to descent of the Qur'an. The conception of education that started to emerge after this period is based on the understanding of the Qur'an and hadiths at first. In later times, a wide variety of fields, such as language, literature, logic, wisdom, riyāzat, nature, and astronomy, have been included in the concept of education to encompass the whole existence of the entity. In the following centuries, these fields, which were included in the course curriculum of the madrasahs, were examined in detail in the works of classification of sciences. Therefore, the false perception needs to be reconsidered. For this reason, the article focuses on how the concept of sharʿī science is defined. Historical data analysis method was used to solve the problem. The claim of the article is that the concept of shar′i science has wide perspective to cover the world of meaning, mind and essence of man. As a result, this article, it was determined that the concept of sharʿī science has a meaning to cover the majority of information fields that are subject to instruction in our educational conception.Summary: The formation of the conception of education in Islamic civilization has emerged in the long term through a scientific process. During this time, a rich curriculum on the concept of education was shaped. The sciences that form the curriculum have been diversified in later periods compared to the early periods of Islam. With the advent of the different sciences, which provided this diversification and which were not at first, all the existing sciences were classified according to different perspectives by the ulama (muslim scholars). In the classifications, which have important contributions to the conception of education, the sciences were tried to be introduced and their position in the education life was tried to be explained. The sciences classified have not been dealt with against each other but rather to complement each other in different ways. The distinction of sciences in classification; different approaches such as linguistically, religious, secular, mental, transportation, philosophical and sharʿī have been developed.The concept of sharʿī science, which can be expressed as a general definition of the sciences, is given in almost all of the works related to the classification of sciences, even under the name or different titles. When we look at the classification, it is seen that sharʿī sciences are handled in four different approaches. As the first approach, the sharʿī sciences are among the main elements of main division in the classification. Here, the sharʿī sciences, in general, with the linguistic sciences and mental sciences were included in the top title. In the second approach, there are works in their classification that do not include the sharʿī sciences and the distinction between it. In addition, these works collect the sciences within this scope under other scientific compositions or other names. In the third approach, among the works that give information about the general of the sciences, there are those who mentioned all together without classifying these sciences and others. In the last approach, the sharʿī sciences are seen as the upper description of the knowledge fields that are included in the teaching, which covers the majority of the other sciences except for the linguistic sciences.The approaches presented in the classification of sciences indicate the diversity of the issue. In order to have better understanding of the issue, it is useful to look closely at the meaning of the concept of sharʿī sciences. At this point, three definitions of 2nd, 4th and 12th centuries are given respectively. Firstly, for Jābir b. Hayyān sharʿī science is the most useful politics in terms of religion and the world, because it contains the benefits of the world's interests after death.Secondly, al-Ghazali (d. 505/1111) describes the sharʿī science as the knowledge learned from Şārī ʿ and prophets, but not by the experience and hearing. According to this, the sharʿī science is defined as the knowledge of the sunnah that only gives information about revelation. The information fields outside this definition are also considered as the sciences, which are instrumental in reaching to sharʿī science.The perspective of the third definition of sharʿī science is given by Saçaklızāde (d. 1145/1732). He lists the three definitions made before the time of his life from the specific (hās) to the general (ām). Saçaklızāde gave the aforementioned definition of al-Ghazali in the first sense of the concept of sharʿī science. He points out that the meaning given here is allocated. The second definition belongs to Molla Husraw (d. 885/1480). According to him, the sharʿī science is the sciences that can be reached through the sciences of the Şārīʿ. In other words, it is the sciences that are not used except for obtaining the sciences obtained from Şārīʿ itself. This meaning is a bit more extensive since there are no records as described in al-Ghazali. This definition is also included in the sciences benefited from it. Although it is not the first, there is usūl-i fiqh (Islamic legal theory) within this meaning.In the third definition, sharʿī science is the sciences that form the basis for things arising from Şārīʿ or originating from Şārīʿ. This definition belongs to Ibn Hajar el-Haytamī. He did not consider the partial allocation of the second meaning as given above, and included all the instrument sciences in the definition of sharʿī science. Based on the definitions he gave, thr