İbâdî Fırak Literatüründe Şehristânî Etkisi -Kalhâtî Örneği-

Özet

İslam tarihi boyunca ortaya çıkan siyasî-itikâdî oluşumları/fırkaları veonların görüşlerini ele alan fırak edebiyatının şüphesiz en başarılı veen çok bilinen örneği Ebû’l-Feth eş-Şehristânî’nin (ö. 548/1153) el-Milelve’n-nihal isimli diğer dinleri de kapsayan eseridir. El-Milel yazılmasınınakabinde kısa bir süre içerisinde İslam coğrafyasının pek çok köşesineulaşmış ve özellikle nispeten tarafsız ve ilmî üslubu sebebiyle değişik fırkamensupları tarafından dahi başvurulan temel bir kaynak olmuştur. Bununörneklerinden biri Şehristânî’den kısa bir süre sonra yaşadığı anlaşılanUman’ın Kalhât şehrinden İbâdî âlim Ebû Abdillâh el-Kalhâtî’nin (ö.7./13. yy) el-Keşf ve’l-beyân adlı eseridir. Bu makale el-Keşf’in ikinci cildininotuz sekiz ile ellinci bâbları arasında yer alan İslam fırkalarının tasnifedildiği bölüm üzerine odaklanarak Şehristânî’nin el-Milel’indeki fırkatasnifi ile yapılan mukayeseler sonucu görülen çarpıcı benzerliklerden hareketleKalhâtî üzerinde Şehristânî etkisinin mevcudiyetini iddia etmekteve bunu ispatlamaya çalışmaktadır. Bunun yanı sıra Şehristânî’den ciddiölçüde yararlandığı anlaşılan Kalhâtî’nin niçin eserinin hiçbir yerindeŞehristânî’den veya el-Milel’den bahsetmediği sorusuna da birtakım önerilersunmaktadır. Son olarak Kalhâtî’nin tasnifinin Şehristânî’nin tasnifindennerelerde ve hangi bakımdan farklılaştığını tespit etmek suretiyleKalhâtî’nin tasnifinin kendine özgü niteliklerini başlıklar halinde ortayakoymaya çalışmaktadır.Anahtar Kelimeler: İbâdîlik, Kalhâtî, Şehristânî, Uman, Fırak Edebiyatı

Abstract

RVHI YDQ (VV éVODPªÈQ LON DVUÈQGDQ PLODGv RQ GRNX]XQFX DVUD NDGDU RODQ VUHoWHNL IÈUDN HGHEL\DWÈQÈ GHWD\OÈ ELU ëHNLOGH LQFHOHPLëWLU EN] 'HU (LQH XQG GDV $QGHUH %HREDFKWXQJHQ DQ LVODPLVFKHQ KlUHVLRJUDSKLVFKHQ 7H[WHQ & , ,, %HUOLQ 1HZ