MEVLÂNÂ VE ŞAL AKIN’IN ESERLERINDE “NEFS” KAVRAMI İÇİN KULLANILAN METAFORLARIN KARŞILAŞTIRILMASI

COMPARISON OF THE METAPHORS USED FOR THE CONCEPT OF “NAFS” IN THE WORKS OF RUMI AND SHAL AKYN

Özet

Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî, 13. yy.da yaşadığı düşünülen şair, mutasavvıf ve düşünce adamıdır. Mevlânâ’nın eserleri sadece Anadolu’da okunmakla kalmamış, farklı kıtalardaki farklı milletleri de etkisi altına almıştır. Eserleri Orta Asya müslümanları tarafından da benimsenmiştir. Mevlânâ eserlerini çoğunlukla Farsça kaleme almıştır ancak nadiren Türkçe, Arapça ve Rumca kullanmayı tercih ettiği de bilinmektedir. En önemli eserlerinden birisi hiç şüphesiz Fars dilinde yazılan ve 25.632 beyitten oluşan Mesnevî’dir. Mevlânâ, Kur’an-ı Kerîm’in bizlere anlatmak istediğini hikayeler, kıssalar ve deyimler aracılığıyla anlatmıştır. Bu anlatılar içinde “nefs” konusu da önemli bir yere sahiptir ve çeşitli metaforlarla nefs kavramı üzerinde durulmuştur. Tasavvuf düşüncesinin özünü teşkil ettiğine inanılan “nefs” kavramı, Kur’an’da yaklaşık olarak 300 yerde geçmektedir ve Allah’a ulaşmada insanın önündeki en büyük engel olarak kabul edilmekte; menfî bir unsur olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu kavram, Klasik Türk Edebiyatında da üzerinde durulan ve manzumelerde yer alan bir kavramdır. 18. yy.da yaşayan Kazak akınlarından Şal Akın’ın şiirlerinde de çeşitli metaforlar aracılığıyla nefs, iman, akıl gibi kavramlar üzerinde durulmuştur. Şal Akın’ın bu metaforları kullanması tesadüfî değildir. Eserleri Orta Asya müslümanları tarafından da benimsenen Mevlânâ’nın Mesnevî adlı eseri bizim Şal Akın’ı da etkilemiştir diyebiliriz. Biz bu makalemizde metafor ve nefs kavramlarına açıklık getirdikten sonra Mevlânâ’nın Mesnevî’sinden ve Şal Akın’ın şiirlerinden örneklerle nefs kavramı için kullanılan metaforları karşılaştıracağız.

Abstract

Mevlana Jalaluddin Rumi is a poet and sufi philosopher who is believed to have lived in the 13th century. Rumi's works were not only read in Anatolia. These works also influenced different nations from different continents. His works have been adopted by Muslims of Central Asia, as well. In his work Masnavi, Rumi expresses the ideas that Koran means to say through stories, parables, and idioms. Within these narratives, the subject of “nafs” has an important place and the concept of nafs is emphasized through various metaphors. In the poems of Shal Akyn, who lived in the 18th century, the concepts such as nafs, faith and reason were emphasized through various metaphors. It is not accidental that Shal Akyn uses these metaphors. We can say that Masnavi by Rumi, whose works were adopted by the Muslims of Central Asia, also influenced our Shal Akyn. After clarifying the concepts of metaphor and nafs in this article, we will compare the metaphors used for the concept of nafs with examples from the poems by Rumi and Shal Akyn.