KIRGIZ EDEBİYATINA YANSIYAN CEDİTÇİLİK HAREKETİ

Özet

Türkistan’da 19. yüzyılın sonlarında ortaya çıkan ve oluşumunu 20. yüzyılın başlarında tamamlayan Ceditçilik hareketi, İsmail Gaspıralı’nın öncülüğünde başta Tatarlar olmak üzere bütün Türk dünyasını doğrudan ya da dolaylı olarak etkilemiştir. Tatar aydınlarından etkilenen Kırgız aydınları da Usul-ü Cedit anlayışı ile eğitim veren okullarda öğrenim görüp Kırgız halkını aydınlatma düşüncesi içinde olmuşlardır. Kırgız aydınları eserlerinde genel olarak; Çarlık döneminde toplumsal hayat içinde görülen aksaklıkları, halkın gelişen toplumsal düzenden geri kalmasını, yöneticilerin baskılarını ve eğitimsiz bir toplumu cehalet uykusundan uyandırmayı konu edinmişlerdir. Bu konuların eşiğinde Usul-ü Cedit mekteplerinin etkisi ile eğitim alanında gelecek kuşakların aydınlatılması yönünde yapılan çalışmalar, milli ve manevi bilinci oluşturma gayesi, ana dilde eğitimin önemine vurgu yapan ifadelere dönem eserlerinde sıkça karşılaşılmaktadır. Özellikle çocuklara eğitici nitelikte okuma kitapları, Kırgız tarihi ve kültürünü yansıtan eserler, Kırgız alfabesini oluşturma ve Kırgız Türkçesinin gelişimine yönelik matbuat çalışmaları, sözlü edebiyat geleneği ile icra edilen şiirler neşredilmiştir. Kırgız aydınlarının edebî çalışmaları doğrultusunda bu yazıda, Ceditçilik düşüncesinin gelişimi ve Kırgız edebiyatındaki genel manzarasından söz edilmektedir.

Abstract

Ceditism, which emerged in Turkistan at the end of the 19th century and completed its formation at the beginning of the 20th century, directly or indirectly affected the entire Turkic world, especially the Tatars, under the leadership of İsmail Gaspıralı. The Kyrgyz intellectuals, who were influenced by the Tatar intellectuals, had the idea of enlightening the Kyrgyz people by studying in schools that provide education with the understanding of Usul-u Jadid. In general in the works of Kyrgyz intellectuals; they focused on the problems in social life during the Tsarist period, people's falling behind from the developing social order, the pressures of the rulers and awakening an uneducated society from the sleep of ignorance. At the threshold of these issues, the studies carried out to enlighten future generations in the field of education with the effect of the Usul-u Jadid schools, the aim of creating national and spiritual awareness, expressions emphasizing the importance of education in the mother tongue are frequently encountered in period works. In particular, educational reading books for children, works reflecting the Kyrgyz history and culture, printing studies for the creation of the Kyrgyz alphabet and the development of Kyrgyz Turkish, and poems performed with the tradition of oral literature were published. In line with the literary works of the Kyrgyz intellectuals, this article tries to mention the development of Jadidchi thought and its general landscape in Kyrgyz literature.

Anahtar kelimeler: Kırgız edebiyatı, Ceditçilik, İsmail Gaspıralı, Ceditçi düşünce