Dergiler / Türkoloji / 2021 / Sayı: 105
DİVÂN-I HİKMET’TE KULLANILAN ORGAN ADLARININ TÜRK LEHÇELERİNDEKİ KULLANILIŞLARI
- Dergi
- Türkoloji
- Sayı
- 2021 · Sayı: 105
- Sayfa
- 112–140
- DOI
- —
Özet
Makalede, sufi şair Hoca Ahmed Yesevî’nin meşhur eseri Divân-ı Hikmet’in Kökşetav nüshasındaki söz varlığında sayı bakımından önemli bir yer tutan organ adları, dilbilgisi açısından incelenmiş ve değerlendirilmiştir. Divân-ı Hikmet’te tespit edilen aġız “ağız”, arḳa “sırt”, ayaḳ “ayak”, baġır “karaciğer”, baş, bel, boyun, iç, egin “omuz”, elig ~ el, ḳol, kög(ü)s “göğüs”, köz “göz”, ḳulaḳ, öpke “akciğer”, saç, saḳal, süngek “kemik”, tıl “dil”, uça “omuz, sırt”, yürek, yüz gibi yirmiyi aşkın organ adı ayrı ayrı başlıklar altında ele alınarak bu adların tarihî metinlerdeki ve çağdaş Türk lehçeleri ile ağızlarındaki kullanılışlarıyla ilgili bilgi verilmiştir. Türk lehçelerindeki kullanılışları izah edilirken, her organ adı hem sözlüksel hem de yapısal özellikleri bakımından karşılaştırılıp bazı kelimelerde meydana gelen ses olaylarından bahsedilmiştir. Bazı organ adlarının kökeni ve oluşumuyla ilgili dilciler tarafından ortaya atılan görüşler dile getirilmiş ve bu görüşler bilimsel açıdan incelenmiştir. Her adın gerçek ve mecazi anlamları ile bazı adların çok anlamlılığı üzerinde durulmuştur. Bununla birlikte, eserin dilinde karşılaşılan somatizmlerin (içinde organ adları bulunan deyimler) Türk lehçelerindeki kullanılışları ve çeşitli anlamları hakkında malumat sunulmuştur.
Abstract
The article provides a linguistic analysis of anatomical names that occupy an important place in the vocabulary of the Kokshetau version of the famous work of the medieval Sufi poet Khoja Ahmed Yasawi Divan-i Hikmet. The article analyzes more than twenty anatomical names found in Divan-i Hikmet, and also provides information about the use of these names in historical monuments, in the languages and dialects of modern Turkic peoples. The article examines in detail such anatomical names as: aġız «mouth», arḳa «back», ayaḳ ~ ayaġ «foot», baġır «liver», baş «head», bel «waist», boyun «neck», iç «belly», egin «shoulder», elig ~ el «hand», ḳol «hand», kög(ü)s «chest», köz «eye», ḳulaḳ «ear», öpke «lung», saç «hair», saḳal «beard», süngek «bone», tıl «tongue», uça «back, shoulder blade», yürek «heart», yüz «face». The article pays attention to the phonetic phenomena that occur in some names, along with this, when describing the use of each name in the Turkic languages, both semantic and personal aspects are compared. Along with this, a comparative-scientific analysis of the opinions of scientists in connection with the creation and formation of some names was carried out. The author studies the direct and indirect meanings, as well as the polysemantic meaning of some names. In addition, the article describes the meanings and features of the use of somatisms in the Turkic languages that occur in the language of the monument, i.e. phraseological expressions from anatomical names.