KÖROĞLU ANLATMALARI İLE KAÇAK ANLATMALARI ÜZERİNE KARŞILAŞTIRMALI BİR İNCELEME

Özet

Tarih boyunca toprak parçası elde etmek, daha iyi imkânlara kavuşmak, zengin olmak, hâkim güç olmak, millî unsurları yok etmek vb. sebepler ile devletler, toplumsal sınıflar ve sosyal gruplar birbirleri ile mücadele içinde olmuşlardır. Bu yaşananlar tarihte derin izler bırakmanın yanında çeşitli edebî eserlere konu olmuş ve birer kültürel miras olarak günümüze kadar taşınmıştır. Köroğlu anlatmaları ile Kaçak anlatmaları da Türk dünyasının kültürel mirasının önemli birer parçasıdır. Köroğlu anlatmaları Kazak, Özbek, Türkmen, Azerbaycan, Uygur ve Türkiye Türkleri ile bu Türk boylarının komşuları olan Tacikler, Orta Asya Arapları, Ermeniler ve Gürcüler tarafından bilinen ve anlatılan anlatmalardır. Kaçak anlatmaları ise Azerbaycan, Azerbaycan’a yakın topluluklar ve Türkiye’nin doğu bölgelerinde bilinip anlatılan anlatmalardır. Türk edebiyatında ve bilim âleminde Kaçak anlatmaları, Köroğlu anlatmaları kadar tanınan anlatmalar değildir. Bu çalışmada Köroğlu anlatmaları ve Kaçak anlatmaları karşılaştırılırken Köroğlu’nun Türkmen, Kazak, Uygur, Özbek, Azerbaycan ve Anadolu anlatmaları; Kaçak anlatmalarından da Semed Ağa, Tanrıverdi, Hacı Tağı, Garay Söyün, Molla Nur, Kaçak Nebi, Kaçak Kerem, Kaçak Süleyman, Gandal Nağı ve Kaçak Yusuf anlatmaları temel olarak alınmıştır. Anlatmalar incelendiğinde Köroğlu ve Kaçak anlatmalarının birçok benzerlikler gösterdiği görülmektedir. Bunun yanında anlatmaların farklı özellikleri de bulunmaktadır. Bu çalışmada anlatmaların “ortaya çıkışı ve tarihsel arka planı”, “yayılma sahaları ve metin hususiyetleri”, “türü”, “konusu”, “yapısı”, “kahramanları”, “mekânı”, “motifleri”, “anlatıcısı/yaratıcısı” ve “yaygınlaşma” hususiyetleri üzerinde durularak benzer ve farklı yönler karşılaştırmalı bir şekilde ortaya konulacaktır. Ayrıca Türk dünyasında ve bilim âleminde çok fazla tanınmayan Kaçak anlatmaları, Köroğlu gibi Türk dünyasının her kesimine yayılmış bir anlatma ile karşılaştırılarak bilim âlemine daha yakından tanıtılmış olacaktır.

Abstract

Throughout history, to obtain a piece of land, to have better opportunities, to be rich, to be a judge, to destroy national elements, etc. states, social classes and social groups have been fighting each other. In addition to leaving deep traces in history, these events have been subject to various literary works and have been carried on as daily cultural heritage. Köroğlu narratives and Escapee narratives are also important parts of the cultural heritage of the Turkish world. Köroğlu narratives are narratives that are known by most of the Turkish clans and are still present in the oral or written tradition. It is expressed in different variants and versions in a wide geographical area. It is known and told Kazakh, Uzbek, Turkmen, Uigur, Azerbaijan and Turkey Turks and the neighbors of the Turkish tribes such as Tajiks, Central Asia Arabs, Armenians and Georgians. Escapee narratives emerged in Azerbaijan and spread Azerbaijan, other societies which near Azerbaijan and Turkey’s eastern regions. Escapee narratives are not so well-known narratives in the Turkish world and in the scientific realm, such as Köroğlu. While this work is comparing Köroğlu and Escapee narratives, Köroğlu’s Turkmen, Kazakh, Uigur, Uzbek, Azerbaijan and Anatolia narratives; in the Escapee narratives, Semed Ağa, Tanrıverdi, Hacı Tağı, Garay Söyün, Molla Nur, Kaçak Nebi, Kaçak Kerem, Kaçak Süleyman, Gandal Nağı and Kaçak Yusuf narratives were taken as basis. When the narratives are examined, it is seen that Köroğlu and Escapee narratives show many similarities. Beside this, there are different characteristics of the narratives. In this study, in general, the similar and different aspects of narratives about “emergence and historical background”, “spreading fields and textual features”, “genre”, “subject”, “structure”, “heroes”, “place”, “motives”, “creator/narrator” and “dissemination” will be put forth comparatively. In addition, Escapee narratives that are not well known in the Turkish world and in the scientific realm will be introduced to the scientific realm more closely by comparing it with Köroğlu an explanation spread to every part of the Turkish world.