TÜRKİYE'DE ANAYASAL GELİŞME (1876 - 1924)

Özet

İngiltere'de "Magna Carta" ile başlayan kralın yetkilerini sınırlandırma hareketi, giderek parlamentoluyönetimlerin ortaya çıkmasına yol açmıştır. Parlamentolu düzenlerin oluşmasıyla birlikte artıkdevletler kralların/hükümdarların isteğine göre değil parlamentoların koyduğu kurallara göreyönetilmeye başlanmıştır. Bu süreçte devletin temeli sayılabilecek bir yazılı kurallar bütünü meydanagetirme çabası “anayasacılık hareketi” olarak tanımlanabilir.Anayasacılık hareketinde temel amaç yöneticilerin kişisel değerlendirmelerle yapacağı davranışlarıönlemektir. 18. Yüzyılın ikinci yarısında Batı Avrupa'da başlayan anayasacılık hareketleri Fransızİhtilali ile güç kazanmış, 19.Yüzyıl boyunca tüm Dünya'ya hızla yayılmıştır. Modern anlamdaanayasalar örgütlenmiş siyasal birim olan devletin gücünü sınırlayan hukuki metinlerdir. Bu itibarlaanayasalar iktidarın tek elde toplanmasını önleyen, iktidar muhalefet ilişkilerini düzenleyenbelgelerdir. Ayrıca anayasalar devletin organlarının her türlü ihlallere karşı denetim yollarınıbelirlerler. Dolayısıyla anayasalar, bireyin hak ve özgürlüklerini belirleyen ve dokunulmazlığınısağlayan belgeler olarak tanımlanır. Bu anlamda anayasalar “Cumhuriyet” ve “Demokrasi”kavramlarının varlığı ve işlevi için çok önemli gereklerdir.Bu yazıda, Batı'da ve Osmanlı Devleti ile erken Cumhuriyet döneminde kişisel ya da paylaşılan siyasiiktidarın yetkilerini düzenlemeye yönelik gelişmeler değerlendirilmiştir.Osmanlı Devleti 19. yüzyıl boyunca anayasacılık hareketlerinden etkilenmiştir. 23 Aralık 1876’da"Osmanlı Kanunî Esasîsi"nin yürürlüğe konması ile Türk tarihinde anayasalı ve parlamentolu yönetimdönemi başlamıştır. 1909 yılında Kanuni Esasi'de yapılan değişiklikler ile sistem daha dagüçlendirilmiştir. Kurtuluş Savaşı sırasında Türkiye Büyük Millet Meclisi, 20 Ocak 1921 tarihinde"Teşkilat-ı Esasiye Kanunu" adı ile modern anlamda ilk anayasayı yürürlüğe koymuştur. Hâkimiyetinkayıtsız şartsız millete ait olması bu anayasanın en temel özelliğidir. Cumhuriyetin ilanından sonrayeni ve kapsamlı bir anayasaya ihtiyaç olduğu görülmüştür. "Teşkilat-ı Esasiye Kanunu" adıyla 105Maddelik yeni Anayasa 20 Nisan 1924 tarihinde Meclis tarafından kabul edilmiş ve 20 Mayıs'ta dayürürlüğe girmiştir. 1924 Anayasa'sı, doğal hukuk ve bireycilik anlayışlarının egemen olduğu birmetin niteliğindedir.

Abstract

The movement of limiting the powers of the king, which began with "Magna Carta" in England, hasled to the emergence of parliamentary governments. With the formation of parliamentary orders, thestates have now begun to be governed by the rules set by the parliament, not by the demands of thekings / rulers. In this process, it can be defined as a "movement of constitutionalism" in an effort tobring the whole of the written rules, which can be considered as the foundation of the state.The main purpose of the Constitutionalism movement is to prevent behavior that managers will takewith personal evaluations. The constitutional movements that started in Western Europe in the secondhalf of the 18th century gained strength with the French Revolution and spread rapidly throughout the19th century. Constitutions in modern sense are legal texts that limit the power of the state, which isan organized political unit. In this respect, the constitutions are the documents that regulate theopposition relations in power, which prevents the gathering of power in one hand. In addition, theconstitutios determine the means of control against all kinds of violations by the organs of the state.Constitutions are therefore defined as documents that determine the rights and freedoms of anindividual and provide immunity. In this sense, constitutions are very important requirements for theexistence and function of the concepts of "Republic" and "Democracy".In this article, the developments to regulate the powers of the political power, which were personal orshared in the West and the Ottoman and early Turkish Republican periods, were evaluated theOttoman State was influenced by constitutional movements during the 19th century. On December 23,1876, the "Ottoman Constitution (Osmanlı Kanunî Esasîsi)" was put into effect and the period ofconstitutional and parliamentary administration started in Turkish history.With the changes made in Kanunî Esasîsi in 1909, the system was further strengthened. During theWar of Independence, the Turkish Grand National Assembly enacted the first constitution in themodern sense with the name "Teşkilat-ı Esasiye Kanunu" on 20 January 1921. The fact that thesovereignty is unconditionally owned by the national is the most basic feature of this Constitution.After the proclamation of the Republic, a new and comprehensive constitution was needed. The newConstitution of 105 Articles, entitled " Teşkilat-ı Esasiye Kanunu ", was adopted by the Assembly on20 April 1924 and entered into force on 20 May. The 1924 Constitution is a text that is dominated bynatural law and individualism.

Anahtar kelimeler: Anayasa, Anayasacılık hareketi, Osmanlı Kanunî Esasîsi, Cumhuriyet