KÖY SEYİRLİK OYUNLARI, SEYİRLİK UYGULAMALARIYLA 51 YILLIK BİR AMATÖR TOPLULUK: ANKARA DENEME SAHNESİ VE UYGULAMALARINDAN İKİ ÖRNEK: BOZKIR DİRLİĞİ VE GERÇEK KAVGA

Özet

Türk tiyatrosunu özgünleşme yolunda besleyen önemli kaynaklardan biri de köy seyirlik oyunları ya da dramatik köylü oyunlarıdır. Yüzyıllardan bu yana Anadolu köylüsünün oyun çıkartma, oyun yapma geleneğinden yola çıkarak yansıladığı bu oyunlar, tıpkı dünyadaki benzerleri gibi ritüel kökenlidir. Ölüp-Dirilme, Ak-Kara, Eski –Yeni çatışması üzerine kurulu olan ritüellerden beslenen dramatik köylü oyunları yılın belli günlerinde ya da mevsim dönümlerinde oynanan törensel ve büyüsel oyunlardır, yani görevseldir. Bu oyunlar zamanla yine köylüler tarafından güncellenerek eğlendirme işlevi kazanmıştır. Anadolu’da süregelen bu oyunlar çeşitli bilim ve sanat uzmanları tarafından derlenmiş, incelenmiş ve sınıflandırılmıştır. Köy Seyirlik oyunlarındaki kimi özellikler köylünün ibadet ritüeliyle benzerlikler taşımaktadır. Otantik oyunlarda Kız Kaçırma, Ölüp Dirilme, Yiyecek Toplama, Topluca Yeme ve Kutsama, oyunların sürekli yenilenmesi ve güncel olandan etkilenmesi ve Güldürü ortak motiflerdir. Yapı açısından göstermeci olan dramatik köylü oyunları topluca oynanır. Yani köyde bu işi yapan köylüler tarafından yine köylülere oynanır. Yani oyuncusu da, seyircisi de köylünün kendisidir. Bu yüzden seyirci oyunun içindedir. Sürekli ve belli günlerde, belli amaçlarla oynandığı için köylü konuları ve kanavaları bilir. Seyirci ve oyuncu arasında varsayıma dayanan ortak bir anlaşma vardır. Oyun alanının ortak paylaşımı söz konusudur. Köy seyirlik oyunları bir köy meydanında ya da boş bir alanda veya geniş bir odada, her yerde oynanabilen oyunlardır. Kaynakları ritüellere dayanan, üreme amaçlı oyunların kimileri müstehcen içerik de taşıyabilir. Bu tür oyunları kadınlar kendi aralarında, erkekler kendi aralarında oynarlar. Köylerde ve köy koşullarında oynandığı için köylünün bulabildiği basit araç-gereçlerle oynanır. Dolayısıyla soyutlama başat özelliğidir. Bu oyunlar da tıpkı kentlerde oynanan Karagöz-Ortaoyunu ve Meddah’da olduğu gibi seyircinin varsayımıyla değer kazanır. Seyirlik oyunlardaki modern tiyatroda da var olan bu özellikler Türk Tiyatrosu’nun özgünleşmesi yolunda pek çok topluluğu ve tiyatro insanını etkilemiştir. Bu topluluklardan biri de, ülkemizdeki en uzun soluklu amatör tiyatrolardan biri olan Ankara Deneme Sahnesi’dir. 1957 yılında Tiyatro Sevenler Gençlik Cemiyeti adıyla kurulan ADS altmışlı yılların ikinci yarısından itibaren tiyatro politikasını halk tiyatrosu temelinde belirlemiş, bu bağlamda köy tiyatrosu, kent tiyatrosu, işçi tiyatrosu alanlarında çalışma grupları oluşturarak çeşitli oyunlar oynamıştır. Özellikle köy tiyatrosu alanında dramatik köylü tiyatrosunun zengin bir kaynak olduğunu kavrayan ADS bu doğrultuda pek çok ürün sunmuştur. Bu ürünlerden iki örnek; Bozkır Dirliği ve Gerçek Kavga’dır. Her iki oyunda da seyirlik oyunların, oyun içinde oyun başta olmak üzere pek çok motifi köylünün sorunlarını anlatma yolunda kullanılmıştır.