Dergiler / Dil ve Edebiyat Dergisi / 2018 / Cilt: 15 - Sayı: 2
Türkçe Dilbilgisel Kiplikte Olasılık ve Gereklilik
- Sayfa
- 1–22
- DOI
- —
Özet
Bu çalışma, Türkçede çoklu biçim-işlev ilişkisi gösterebilen dilbilgisel kiplik biçimlerinden -Abil, -(A/I)r, -mAlI ve -DIr’ın anlamlarını inceleyerek Türkçeye özgü hangi kiplik ayrımlarını yansıttıklarını çözümlemeğe çalışır. Farklı kiplik sınıflandırmalarına kısaca bakıldıktan sonra Türkçede kiplik anlamsal alanı, bilgisellik ile bilgisellik-dışı olmak üzere iki alt alan olarak incelenmiştir. Tümcenin bir kiplik anlamı olduğu durumlarda önerme, olasılık ya da gereklilik kiplik güçlerinden birini içinde barındırır. Dolayısıyla bilgisellik ve bilgisellik-dışı alanının kapsamına giren farklı kiplik türleri, olasılık ve gereklilik kavramları ile kesişir. Çalışmada -Abil biçiminin tüm farklı kiplik okumalarındaki (beceri, izin, tahmin) kiplik gücünün olasılık, yükümlülük ve mantıksal çıkarım ifade edebilen -mAlI’nın kiplik gücünün ise gereklilik olduğu ileri sürülmüştür. Ayrıca, -(A/I)r’ın kiplik değerinin, bu iki ekten farklı olarak, yansız da olabilmesi nedeniyle zayıf belirtili olduğu, -DIr’ın ise diğer kiplik biçimlerinden farklı olarak tümceyi içine alan bir üst konum sözeylem göstergesi olduğu savunulmuştur. Bu biçimlerin farklı kiplik anlamları, Kratzer (1981,1991)’in ileri sürdüğü gibi, yer aldıkları dilgisel ve/veya söylemsel bağlam tarafından belirlenmektedir. Bu da bize Türkçede biçim-işlev ilişkisini betimlemede bağlamın nasıl belirleyici bir etken olduğunu gösterir.
Abstract
This study focuses on the semantics of -Abil, -(A/I)r, -mAlI and -DIr as grammatical markers of modality assocated with multiple functions/ meanings. After a brief survey of the different classifications proposed for the modal field, these four morphemes are analyzed in terms of the epistemic and non-epistemic split. Furthermore, following Kratzer, A. (1981, 1991) it is argued that the modal distinctions have the underyling modal forces of either possility or necessity. Investigating the different modal senses of the four grammatical modality markers in Turkish from the point of view of possibility and necessity, it is argued that -Abil underlyingly has the modal force of possibility while -mAlI has that of necessity. Furthermore, as -(A/I)r may be neutral in terms of its modal sense it is claimed to have a weak modal specification, and -DIr is analyzed as a sentence level speech act operator. The different modal senses associated with these forms, in fact, spring from the grammatical and/or discourse context, as claimed by Kratzer. This illustrates the role of context in form-function relations in grammatical formatives of Turkish.