TÜRK DİLİNDE RETORİK SORU

Özet

Retorik soru, muhatabı heyecanlandırma, ikna etme, hayrete düşürme; üstü kapalı söz söyleme söyleme gibi amaçlar için kullanılan soru cümlesidir. Retorik sorulara cevap beklenmez, sorunun muhatabı olmayabilir ya da sorulan sorunun cevabı zaten biliniyordur. Bu makalede, Köktürkçe, Uygur Türkçesi, Karahanlı Türkçesi dönemlerinden başlanarak, Eski Anadolu Türkçesi, Osmanlı Türkçesi, Türkiye Türkçesi dönemlerinde yazılmış bazı eserlerdeki retorik soru cümleleri anlamlarına göre sınıflandırılmıştır. Makale çerçevesini aşmamak için eser sayısı sınırlandırılmış, her döneme ait en az bir eser taranmıştır. Taranan bütün retorik soru cümleleri makaleye dahil edilememiş, diğer örneklere göre daha ayırıcı nitelik taşıyan örnekler tercih edilmiştir. Derlenen bu cümleler metin içi ve metin dışı unsurlar esas alınarak incelenmiş ve anlamlarına göre sınıflandırılmıştır. Metin içi anlam belirlemede, anlam belirleyicilerin, kiplik ögelerinin cümlenin anlamına etkileri incelenmiştir. Metin dışı incelemede edim bilimi-sözcelem kuramlarından yararlanılmıştır. Şüphesiz, bu makale Türk Dilinde retorik soru cümlelerinin tamamını izah edecek kapsamda değildir; incelemeye esas aldığımız örnekler aracılığı ile, retorik soru cümlelerinin anlam özelliklerini belirleme ve sınıflandırmaya yönelik bir inceleme yapılmıştır. Sonuç olarak, bu eserlerde retorik soru cümlelerinin geniş bir anlam alanı olduğu görülmüştür. Bu bağlamda, Türkçe dil bilgisi incelemelerinde, anlamlarına göre cümle türleri konusunda retorik soru cümlelerinin anlam özelliklerine daha geniş yer verilmesinin yaralı olacağı öne sürülmüştür. Türk Dilinde retorik soru cümleleri üzerinde daha geniş izahat için, döneme ve esere bağlı monografik çalışmalara ihtiyaç vardır.

Abstract

The rhetorical question is a question sentence used for purposes such as to excite, persuasion, astonishment, entertaining and implicit speech. The answer to the rhetorical questions is not expected, it may not be the addressee of the question or the answer to the question is already known. In this article, the rhetorical question phrases in some works written in the old Anatolian Turkish, Ottoman Turkish and Turkey Turkish periods, starting from the Köktürk, Uyghur Turkish and Karahanli Turkish periods, are classified according to their meaning. In order not to exceed the article frame, the number of works was limited and at least one work from each period was scanned. All rhetorical question phrases collected as data could not be included in the article and examples with more distinctive character were preferred over others. These compiled sentences were examined on the basis of in-text and non-text elements and classified according to their meaning. In determining meaning in text, the effects of meaning determiners and modality elements on the meaning of the sentence were studied. In non-text context analysis, pragmatics-speech theories have been used. There is no doubt that this article is not in the scope of explaining the full range of rhetorical question sentences in the Turkish language. As a result, rhetorical question sentences in these works have been seen to have a wide area of meaning.In this context, it has been suggested that the wider inclusion of rhetorical question sentences in the meaning characteristics of sentence types relative to their meaning would be beneficial in Turkish grammar studies. For more wide explanations on rhetorical question sentences in Turkish language, monographic studies related to period and work are needed.

Anahtar kelimeler: Batı Türkçesi, Retorik, Retorik Soru, Bağlam, Anlambilim, Edim Bilimi