Sözel belleğin tarihe tanıklığı ve aşıkların inanılan biyografileri

Témoignage à l’histoire de la mémoire orale et Biographies crues des «achiqs»

Özet

Âşık edebiyatının üretim ve aktarım süreçleri bakımından sözlü edebiyatın bir parçası olduğu kabul edilir. Bu genel kabule rağmen, bu konudaki çalışmalar yazılı edebiyat tarihi yaklaşımlarının etkisinden kurtulamamaktadır. Türkiye’de uluslaşma süreçleri divan şairlerinin karşısına “milli edebiyat”ın yaratıcıları olarak âşıkları çıkarmıştır. Uluslaşma sürecinde yerel araştırıcılar ve yerel yönetimler de bu akımı desteklemişlerdir. Bu da gerçek âşıkların yanında mit, efsane ve hikâyelerin anlatı kahramanlarına tarihsel kişilik kazandırmıştır. Böylece yerel yöneticiler ve bazı araştırıcılar onların tarihte gerçekten yaşadıklarına inandılar. Bu eğilimler, âşık edebiyatının sözelliğinin en önemli göstergesi olan eş-metinleri(= varyantları) yok etmeye çalışmıştır. Bu uygulamalar Tarihi-Coğrafi Kuram ve edisyon-kritik yönteminin etkisi altında yapılmıştır. Bu metotların âşık şiirindeki eş-metinlere uygulanması doğru değildir. Yeni folklor metotları eş-metinlerin bir “yaratım hatası” değil, bir yeniden üretim biçimi” olduğunu ortaya çıkardı. Sözlü Formül Kuramı’na göre sözel şairler metinlerini ezberlemiyorlar aksine olarak her söyleyişte yeniden üretiyorlar. Mit Ritüel Kuramı, sözel belleğin inanılan tarihinin “gerçek” olmadığını savunmuştur. İşlev kuramcıları bu görüşü eleştirirken sözel belleğin kimi durumlarda tarihe tanıklık edebileceğini savunmuşlardır. Sonuç olarak sözel şiir alanında tarihsel gerçeklik aramak tehlikeli bir maceradır ve yola çıkmadan önce tuzakları öğrenmek gerekir.

Abstract

On accepte que la littérature “achiq” est le morceau de la littérature orale selon ses processus de la production et la transmission. En dépit de cette acceptation générale, les recherches sur ce thème sont très influences par les approches de l’histoire de la littérature écrite. Les processus du nationalisme en Turquie ont placé les achiq comme les créateurs de la littérature nationale en face des poètes “divan”. Les chercheures et les dirigeants locaux ont soutenu cette tendance dans le processus du nationalisme. En raison de cette approche, les personnages des mythes, légendes et récits sont devenues les personnes de l’histoire à coté des achiq qui existaient physiquement. De cette manière, les dirigeants locaux et les certains chercheurs ont cru que ces personnages sont réels et ils ont vécu dans l’histoire. Ces tendances ont cherché à effacer les variantes qui sont les indices le plus important a propos de la littérature orale chez les achiq. Ces pratiques ont été faites sous l’influence de la théorie historique-géographique et la méthode de l’édition critique. Il n’est pas correct cette application de ces méthodes pour les variantes de la poésie achiq. Les nouvelles méthodes folkloriques ont mis à la lumière du jour que les variantes ne sont pas les fautes de création elles sont les formes de reproduction. Les poètes oraux ne mémorisent pas ses textes, d’ailleurs ils font de nouvelle création au cours de chaque raconte selon la théorie d’oral-stéréotypé (formulaic) La théorie mythe-rituelle maintient que l’histoire hypothétique de la mémoire orale n’es pas réelle. Les fonctionnalistes, en critiquant cette méthode, ont soutenu que la mémoire orale peux être témoin de l’histoire réelle dans les certains cas. En conséquence, chercher la vérité historique dans le domaine de la poésie orale est une aventure dangereuse et il faut connaître les pièges avant le voyage.