"Piyasadan Endüstriye, Melodramdan Mitolojiye" sinemanın yarım kalan hikâyesi: 1950-1980 yılları arasında Türk sineması eleştirisi

“From Market to industry and from melodrama to Mythology” the uncompleted story of cinema: Critique of the Turkish cinema between 1950 and 1980

Özet

Türk sinemasının sözlü kültürden beslenme ihtiyacı ilk dönemlerinden itibaren görülür. Ancak bu ihtiyaç çoğu zaman kuramsal düzeyde kalmış ve derinleşememiştir. Dolayısıyla halk hikâyelerinin derin etkisi, çekilen filmlere de güçlü bir biçimde yansıyamamıştır. Bu nedenle o dönemdeki halk anlatılarından beslenen filmlerin çoğu basit piyasa filmleri olarak değerlendirilmiş ve ticari kaygılarla çekildikleri için eleştirilmiştir. Söz konusu kuramsal tartışmalar halk sineması, ulusal sinema ya da millî sinema olarak adlandırılan akımlar etrafında toplanmıştır. Bu tartışmaların kuramsal boyuttan çıkarak uygulama alanına geçemeyişi endüstriyel bir alanın oluşmasına engel olmuştur. Sinema alanındaki kuramsal ve sanatsal algının sözlü kültürü içselleştirememesi kültür endüstrisini de güdükleştirmiş ve dış piyasaya bağımlı kılmıştır. Dış piyasada sözlü kültürden beslenerek sektörleşen film endüstrisinin ülke içinde baskın hale gelmesi yerel sinema endüstrisinin önünü kapatan önemli bir engele dönüşmüştür. Bu makalede örneklenen 1950-1980 yılları arasında halk anlatılarından uyarlanarak çekilen filmler de bu sürecin içinde yer almışlardır. Yukarıda dile getirilen nedenlerden ötürü Türk sineması o dönemde başlamış olmasına rağmen sözlü kültürden beslenen bir gelişim sürecini gösterememiş ve dolayısıyla bugün dünya sinema sektörünün görece olarak gerisinde kalmıştır. Bu makalede 1950-1980 arası Türk sinemasında kullanılan sözlü kültür öğelerinin kullanım biçimleri gösterilerek bu biçimlerin terk edilmesiyle oluşan süreç değerlendirilecektir. Ayrıca makalede de Türk sinemasının neden yerel ve ulusal kültür kodlarını, halk hikâyelerini fantastik bir biçimde dönüştüremediği sorunu, eleştirel bir tutumla sinema akımları, yönetmenler ve Yeşilçam ekseninde sorgulanacaktır.

Abstract

The need to be sustained by oral culture has been widely seen in the Turkish cinema since its early periods. However, this need has more often than not remained in theoretical level and could not deepen. Therefore, the profound impact of the folk stories could not have been reflected effectively to the movies made. For this reason, the majority of the movies made in that period, which were inspired by the folk tales, were considered as simple movies made for the market and thus criticized for being shot for commercial concerns. The theoretical discussions mentioned above were mainly concentrated around the movements called public cinema, national cinema or domestic cinema. Failure of these discussions to come out of the theoretical phase and proceed to the application phase has prevented the creation of an industrial sector. Also failure of the theoretical and artistic perception in the field of cinema to internalize the oral culture has stunted the culture industry as well and made it dependent upon the international market. While the film industry became a sector in international markets by deriving inspirations from the oral culture, it also became dominant within this county and turned into an important obstacle for the domestic cinema industry. The movies made in the period from 1950 to 1980, which is the period taken as sample range in this article, and inspired by the folk stories were also included in this process. Due to the reasons expressed above, although the Turkish cinema started in that period, it has failed to make a progress sustained by the oral culture, and therefore, the Turkish cinema is relatively behind the world cinema sector today. In this article, the genres of the elements of the oral culture used in the Turkish cinema between 1950 and 1980 will be displayed and the process developed when these genres are abandoned will be evaluated. Furthermore, the question of why the Turkish cinema has been unable to transform the local and national culture codes as well as the folk stories in a fantastic manner will be examined with a critical approach within the frame of cinema movements, directors and Yeşilçam.