XVI. Yüzyıl Türkçe seyahatnamelerinde acâib

Özet

Bulunduğu metin türlerine göre doğaüstü veya doğada var olan bir nesne, kişi, tutum veya olaya karşı şaşkınlık ve garipseme duygularını ifade etmek için kullanılan acâibin yoğun olarak yer aldığı yazın türlerinden biri de seyahatnamelerdir. Bu makalede; sağlam bir temeli bulunmayan ve Ortaçağ döneminde kaleme alınan doğa tarihine yönelik Arapça ansiklopedik eserlerin bilimsel ciddiyetten uzak olduğunu ima eden ajâib literature tezi yerine Shrinx von Heesin acâib içeren farklı türdeki metinlerin bulunduğu ve türlerin farklılığına göre acâibin de farklılaşıp çeşitlendiği tezi benimsenerek XVI. yüzyıl Türkçe seyahatname türündeki metinlerde yer alan acâib ele alınmıştır. Bu bağlamda öncelikle ajâib literature tezi ve buna karşı geliştirilen tez üzerinde kısaca durulduktan sonra acâibin ne olduğu hakkında bilgiler verilmiştir. Daha sonra makalenin omurgasını oluşturan XVI. yüzyıl Türkçe seyahatname metinleri hakkında kısaca bilgi verilmiştir. Ortaçağ dönemi Arap coğrafyacı ve seyyahların gözlem ve derlemelerinden XVI. yüzyıl Osmanlı dünyasına aktarılan acâib ve Osmanlı seyyah ve coğrafyacılarının bizzat kendi gözlem ve derlemelerine dayanan acâib başlıklarına bağlı kalınarak, coğrafya, sergüzeştname ve esaretname gibi türlerle kesişen XVI. yüzyıl Türkçe seyahatname metinlerindeki acâibin ne olduğu ve ne şekilde bu metinlerde yer aldığı hakkında bilgi verilmiştir.

Abstract

Ajâib is a term used to express the feelings of astonishment that were arose from natural and/or supernatural objects, people, attitudes, and events. One of the literary genres that the ajâib frequently found itself a place is the travelogue. This article discusses the ajâib in the Turkish travelogue texts that were penned in the sixteenth century. It refutes the ajâib literature thesis that tends to imply the existence of a specific genre in Arabic literature. Instead, it argues that, along with a similar line to Shrinx von Hees, there are different literary genres contained ajâib and according to these genres ajâib may also differentiate and diversify. To demonstrate this point, this article firstly summarizes the discussion around the ajâib literature thesis. Then, it attempts to give a definition of the ajâib and shows how it was used in the sixteenth century Turkish travelogue texts. To exemplify the diversity of the texts and the usage of the ajâib this article also provides some extracts from the Turkish travelogue texts that intersected with different literary genres such as geography, commemorative texts (sergüzeştnâme), and bondage literature (esâretnâme). It is argued that such extracts will be particularly useful as original accounts and observations of the Arab geographers and travelers in the Middle Ages and how they were translated and transferred to the sixteenth century Ottoman mentality.