İdil tatarlarında destan geleneği ve yazılı destanlar

Özet

Destanlar sözlü kültürün yazılı kültüre transfer edilmiş toplumsal miraslar olmaları açısından oluşturulduğu ve yaşatıldığı muhitin kültürel imkânlarını gözler önüne sermektedirler. Bununla be- raber, dinamik bir yapıya sahip olan destanlar, içinde ortaya çıkarıldıkları toplumun tarihî-sosyal, ekonomik ve kültürel koşullarına bağlı olarak değişen ve zaman içinde inkişaf ederek zenginleşen türlerdendir. Makalemizde İdil Tatar destan geleneğinde bu değişimin nasıl meydana geldiği ortaya konmaya çalışılacaktır. İdil Tatar destanları genellikle Türk destan geleneğinin özelliklerini muhafa- za etmekle birlikte, bazı yönleriyle farklılık da göstermektedir. İdil Tatarlarının diğer Türk boylarına nazaran göçebe hayattan yerleşik hayata daha erken dönemlerde geçişi, buna bağlı bir kültür ve ede- biyatın şekillenmesi, İslamiyetin kabulüyle yazılı kültürün etkisi, sözlü kültürün ve destan icrasının zayıflamasına da yol açmıştır. Bu sebeple Türk boylarından farklı olarak, İdil Tatarlarında destanlar, sözlü gelenek içinde icra edilmekten ziyade yazılı olarak devam etmiştir. İdil Tatarlarındaki bu durum, Türk destan edebiyatında yeni bir çığır açmış; folklorun çeşitliliği ve kollektif yaratıcılık özelliklerini kısmi derecede koruyan, fakat yazılı kültürün özelliklerinin daha hakim olduğu bir edebiyat yapılan- ması meydana getirmiştir. Yazılı destanlar, Tatarlar için o zamanın arz-talebi ve manevî ihtiyaçlarının bir sonucu olarak ortaya çıkmış, folklorun yaygın bir türü olarak İdil Tatarlarının günlük hayatında önemli yer tutmuşlardır. Yazılı destanlar, Türk destan geleneğinin dışına çıkmış, alışılmamış ve yeni icra özellikleriyle kendine has ve değerli bir epik miras oluşturmuştur.

Abstract

Most of Volga Tatar epics preserve the common Turkic epic tradition, even though it has some variations. These variations, which were formed gradually as a result of social-cultural life of the Tatar nation, reflect their nationalistic character. The early transition of Volga Tatars to settled life (com- pared to other Turkic people), formation of city culture, early development of the writing and written literature, in an already literate culture strengthened its ties with Islam, caused the weakening of the oral epic performance. But this did not mean the disappearance of the oral epic tradition. On stribes, the epics continued written form rather than as oral. This situation among Volga Tatars caused enrich- ment of the Turkic epic literature with newer written epics, where the variety was unique to folklore and preserved wholly. Collective creativity was preserved partly and showed some differences in terms of its written form and performance. Written epics appeared as a result of the spiritual needs and de- mands of those days, and took an important place in the daily life of Volga Tatars. The written epics are authentic, unique and a precious heritage of Tatar-Turkic epic culture.