TOPLUMSAL BELLEKTE AD VERME GELENEĞİ VE İDEOLOJİ: SATUK BUĞRA HAN

Özet

Kültürel değişim kavramı; savaş, göç, doğal afet, din değişikliği ve teknoloji gibi birçok nedenden kaynaklanan ve toplumları derinden etkileyen bir olgudur. Bu durum, geçiş dönemi ritüellerinden sos-yal normlara; sosyal kurumlardan yeme-içme alışkanlıklarına kadar geniş bir alanı kapsar. İslamiyeti benimseyerek yeni bir kültür dairesine giren Türkler, dinin etkisiyle bu değişim ve dönüşümü hayatın hemen her alanına yansıtarak senkretik doku oluşturmuştur. Toplumsal bellekte din değişikliğiyle ilgili kültürel değişim konusunda ilk akla gelen isim ise 10. asırda İslamiyeti kabul ettikten sonra Abdülkerim adını alan Karahanlı hükümdarı Satuk Buğra Han’dır. Bu çalışmada toplumsal bellekte Abdülkerim Satuk Buğra Han’ın adının ideolojik bir imgelem oluşturup oluşturmadığı üzerinde durul-muştur. Bu kapsamda öncelikli olarak Sedat Veyis Örnek’in Türkiye’de ad verme geleneğine yönelik tasnifinden hareketle “Satuk”, “Buğrahan” ve “Abdülkerim” adları analiz edilmiş, sonrasında ise adı veren ve taşıyan kaynak kişilerin görüşlerine yer verilerek adla ideoloji arasındaki ilişki irdelenmiştir. Örnek’in tasnifine göre bu adın “yatırlar ve ziyaretlerle ilgili adlar, yaşatıcı güçle ilgili adlar, tarihî kahraman ve siyasi liderlerle ilgili adlar, hayvanlarla ilgili adlar, modayla ve kültür değişmeleriyle ilgili adlar” başlıklarıyla ilişkilendirilebileceği, fakat genel ve üst bir başlık tercih edilirse “kültür de-ğişimiyle ilgili adlar” başlığı altında incelemenin daha uygun olacağı belirlenmiştir. Abdülkerim Satuk Buğra Han adının başlı başına inanç ve düşünce sistemi boyutuyla toplumsal belleğin bazı kültürel kodlarını bünyesinde barındırdığı görülmektedir: Satuk adı çocuksuzluk motifine bağlı olarak satıl-ma ritüeliyle; Buğrahan adı hayvan mitolojisi ve boy/sülale adı olması yönüyle İslamiyetten önceki inanç sistemleriyle; Abdülkerim adı ise doğrudan İslamiyet ile ilişkilidir. Ayrıca Satuk yerine Saltuk Buğra Han adının daha yaygın olarak kullanıldığı diğer bir ifadeyle adın kültürel hafızada galat-ı meşhur’laşma eğiliminde olduğu belirlenmiş ve bu durum, adın tarihî ve kültürel arka planına aykırı olması gerekçesiyle eleştirilmiştir. Türk kültüründe dinle ilgili kültürel değişim konusunda ad verme geleneğiyle ilgili ilk akla gelen ismin Satuk Buğra Han olması yönüyle o, günümüzde İslamiyeti seçe-rek adını değiştirenlerin ya da Türkçe kökenli bir adın yanı sıra İslami ad alanların protipi olarak da kabul edilebilir. Birinci ve ikinci sözlü kültür ortamında yapılan derlemelerde adın verilme gerekçesi olarak “Türk-İslam ülküsü”nün ön plana çıktığı, bilinçli ideolojik bir yaklaşımla adın verildiği tespit edilmiştir.

Abstract

The concept of cultural change is a phenomenon which is rooted in many reasons such as war, migration, natural disaster, conversion, and technology and influences societies deeply. This includes a wide range of rituals of transition, social norms, social institutions, eating and drink-ing habits. By adopting Islam, Turks, entering into a new culture circle, created syncretic texture by reflecting this change and transformation in almost every area of life with the influence of religion. The first thing that comes to mind about the cultural change related to religious change in social memory is Satuq Bughra Khan, the Karahanlı ruler who took the name of Abdulkerim after accepting Islam in 10th century. In this study, it was emphasized whether or not the name “Abdulkerim Satuq Bughra Khan” in social memory creates an ideological imagination. In this context, primarily with reference to the classification of naming traditions in Turkey by Sedat Veyis Örnek, the names “Satuq”, “Bughra Khan” and “Abdulkerim” have been analyzed and then the relationship between the name and ideol-ogy has been discussed sharing the views of informants who bear this name. According to Örnek’s classification, it is identified that the name Abdulkerim Satuq Bughra Khan can be linked to “the names related to entombed saints, names related to life-sustaining powers, names related to historical heroes and political leaders, names related to animals, names related to fashion and cultural change”. However, if a general heading is preferred, it would be more appropriate to examine them under the heading of “Names related to cultural change”. This name, in itself, seems to have contained some codes of social memory in terms of belief and thought system: The name Satuq is associated with the ritual of selling in relation with motif of childlessness, the name of Bughra Khan is associated with the pre-Islamic belief systems in relation with animal mythology and being a family/clan name, and the name Abdulkerim is directly related to Islam. In addition, the acceptance of Satuq Bughra Khan as the first example of the naming tradition in relation with cultural change based on religion can help consider him as the prototype of those who changed their name by converting to Islam today, or those who got an Islamic name in addition to a Turkish name. In the collection study conducted in the primary and secondary orality environments, it was identified that the name was chosen with a conscious ideological approach laying emphasis on “Turkish-Islamic ideal”. In addition, it is determined that Saltuq Bughra Khan has been misused instead of Satuq Bughra Khan for various reasons and this wrong usage is more prevalent, in other words, the name tends to be a mumpsimus in social memory. Consequently, this situation has been criticized on the grounds that it is inconsistent with the cultural and historical background of the name.