İSLAMİYET’TE TASVİR YASAĞI VE TÜRK MİMARİ SÜSLEME SANATINDA İNSAN FİGÜRÜNÜN KULLANIMI

ANICONISM IN ISLAM AND USE OF HUMAN FIGURES IN TURKISH ARCHITECTURAL DECORATIVE ART

Özet

İnsan figürünün bir süsleme unsuru olarak kullanımı, geometrik, bitkisel ve hayvan motifine göre daha seyrek ve kısıtlıdır. Başlıca sebebi ise, Kuran-ı Kerim’de tasvir yasağı olduğu, insan figürünün resim, heykel ya da mimaride bezeme unsuru olarak kullanılmasına izin vermediği konusunda yanlış inanıştır. İslamiyet’te gerek ayetlerde gerekse hadislerde insan figür yasağını belirten herhangi bir ibare yoktur. Erken İslam Sanatında sivil mimaride ve plastik sanatlarda insan figürünün kullanıldığı pek çok örnek görüyoruz. İslamiyet’te tasvir yasağı olmadığı halde, daha sonra böyle bir kavram ortaya çıkmıştır. İslamiyet öncesi ve İslamiyet sonrası Türk Sanatında insan tasviri, taş, ahşap, maden vb. malzemeler kullanılarak, imaret, türbe, medrese, tekke, bimarhane, gibi yapılar üzerine bezeme olarak karşımıza çıkmaktadır. Her ne kadar İslamiyet öncesi inanç sistemlerinin izlerini taşısalar bile, İslamiyet’i kabul ettikten sonra figürlü tasvirlerin uygulandığı örnekler gitgide azalarak geometrik ve bitkisel motifler ağırlık kazanmıştır. Bu makalede tasvir yasağı konusu incelenerek, Anadolu’da geometrik ve bitkisel süslemeye nazaran daha nadir olarak kullanılan insan figürünün uygulandığı örnekler üzerinde durulmuştur. Yazılı kaynaklardan yola çıkılarak incelenen figürlü tasvirlerin bezeme unsuru ve ikonografik çözümlenmesi incelenmiştir.

Abstract

The use of the human figure as an ornamental element is less frequent and limited than the geometric, vegetable and animal motifs. The main reason is the false belief that in the Quran, there is a proscription of depiction and it does not allow the human figure to be used as an element of representation in painting, sculpture or architecture. In Islam, there are no expressions indicating the proscription of the depiction of the human figures in the verses and in the hadiths. We see many examples of the use of the human figures in civil architecture and plastic arts in Early Islamic Art. Although Islam does not explicitly prohibit the depiction of the human figure, such a concept has emerged later. In pre-Islamic and post-Islamic Turkish art, the depiction of the human figures is seen as a decoration on structures such as imarets, tombs, madrasahs, tekkes and old Turkish hospitals by using materials such as stone, wood, metal etc. Even though they have the traces of the pre-Islamic belief systems, the examples where figurative depictions have been applied after accepting Islam gradually decreased and geometrical and floral motifs gained importance. In this article, aniconism is studied and the examples of the human figures that are used more rarely than those of geometric and foliage patterns in Anatolia are emphasized. On the basis of written sources, the iconographic analysis and decoration of figurative depictions are examined.