Selçuk, Atabey ve Eyyubi Minai, Lüster ve Sıraltı Seramiklerinde Görülen Bir Motif Üzerine Yorumlar: 12-13. Yüzyıl Haberleşme Sisteminde Kullanılan Şifre Makinesinin Betimleri

AN INTERPRETATION OF SOME SELJUK, ATABEG AND AYYŪBID MINA’I, LUSTRE AND UNDER-GLAZE PAINTED DEPICTIONS AS PROVIDING A RECORD OF TYPES OF 12TH AND 13TH CENTURY CYPHER MACHINES EMPLOYED FOR CODED COMMUNICATIONS

Özet

Bu makale, çağdaş sanat tarihi literatüründe ve müze kataloglarında sıklıkla ‘güneş’, ‘güneş parlaması’ ‘yıldız’ ya da ‘ışınları olan rozet’ olarak tanımlanan bir motifin (güneşe benzemesine rağmen), 12-13. yüzyıllarda Selçuk, Atabey ve Eyyubi topraklarında uygulanan haberleşme/istihbarat sistemi içinde kullanılan bir şifre makinesinin betimlemesi olabileceğini önermektedir. Bu tip bir aracın betimlerini ‘güneş’ motifinden ayrılan belirli özellikler bulunmaktadır: Üç diskten oluşan araç motifte de iç içe üç dairesel form ile betimlenir: sıklıkla yüz (insan ya da büyük kedigil) tasviri olan, bazen düşeyde bir işaret imi bulunan ve dış çepherde bir sıra daire motifi bulunan bir merkezi daire; bundan çıkan ve aracın ışınları/işaret imlerini iki farklı seviyede (iç/üst ve dış/alt grup) ayıran daha geniş bir çember; ve dışta disk benzeri bir çerçeve. Bazı ışınların sivri uçları bu çerçeveden dışarı taşarak dış diskte okunması gereken harflere/rakamlara işaret eder. Aracın betimi olduğu önerilen motif, yüksek seviyeli haberleşme sistemi ile ilişkili kompozisyonlarda gözlenmektedir. Motifin bulunduğu seramik kaplarda, şifreli mesajları betimleyen kutu sıraları ile ışıklı sinyal araçları ve barid sisteminin elemanlarının tasvirleri de yer almaktadır. Bu nedenle bu motifin güneş tasviri ya da güneş ışınlarını yansıtan bir nesne olarak tanımlanması yerine şifre makinesi tasvirleri olarak yorumlanması düşünülebilir. Bu araç sultanın barid teşkilatı tarafından, atlı haberciler (kasıd), posta güvercinleri (haman) ve daha da önemlisi özel sinyal araçları ile yansıtılan ışıklı mesajları şifrelemek ya da gelen şifreli mesajların okunması amacı ile kullanılmış olsa gerektir ve olasılıkla 12-13. yüzyıllar boyunca, Moğol istilalarına kadar kullanılmıştır.

Abstract

Repeatedly described in modern art historical and other literature and in museum catalogues as the representation of a ‘sun’, a ‘solar design’, ‘sunburst’, a ‘star’, or as a ‘rosette with rays’, this article suggests that some examples of this type of depiction - whilst having the form of a ‘sun’ or of a ‘sunburst’ or ‘star’ – rather, and in some cases with considerable accuracy, record the types of cypher device/machine that was employed to make and to read secure encrypted communications in the 12th to 13th centuries within the Seljuk, Atabeg and Ayyūbid territories of the Abbasid Caliphate. The primary distinguishing features between the representation of what has been termed a ‘sun’, ‘solar device’ etc., and the depiction of this type of encryption device, consists in the depiction of three disks - an inner disk, often carrying the depiction of a face, human or feline, sometimes with a noteworthy vertical marker, and often with a series of circles around its rim – a wider disk that separate the rays/pointers of this device into two separate layered groups, an inner/upper and an outer/lower group - within an outer disk-like frame, across the edge of which the pointed ends of some of these rays/pointers pass, with the setting of the machine's pointers-rays determining the sequence of the letters-numbers to be read off the outer disk. Furthermore, the context within which these depictions occur can be associated with the depiction of high level state communications, with at times the depiction in an encircling band of coded messages in boxes, the depiction of signalling devices and of members of the ruler’s barīd-istibarat. It is therefore suggested that this type of representation having the form of three-disks with pointers-rays, while having the form of a ‘sun’ or ‘a solar device’, can rather to be understood as depicting examples of the types of cypher machine that was employed by the ruler’s barīd-istibarat to encrypt and decrypt some of the messages sent by means of couriers-kasıd, by messenger pigeons-haman, and most rapidly, through sequences of signals of reflected light/coloured light during the course of the 12th and into the 13th centuries until the pagan Mongol interventions.