BALKANLAR’DA İSLÂMÎ DÜŞÜNCENİN GELİŞİM SÜRECİ

Özet

Balkanlar’daki İslâmî düşünce yapısına baktığımızda, genel olarak düşünce sisteminin gelişimini iki döneme ayırmak mümkündür. Birincisi, Balkanlar’da Osmanlı Zamanı İslâmî Düşünce Yapısı, ikincisi ise Osmanlı’dan Günümüze Kadar İslâmî Düşünce Yapısı’dır. Bu ikinci dönemin ise üç süreçten geçtiğini görmekteyiz. İlki Balkanlarda Bosna-Hersek’in Avusturya ve Macaristan tarafından 1878 yılında ilhak edilmesinden I. Dünya Savaşı’na kadar ki dönem, ikincisi I. Dünya Savaşı’ndan II. Dünya Savaşı’na kadar olan dönem, üçüncüsü de II. Dünya Savaşı’ndan 1990 yılına kadarki dönemdir. Balkanlar’a İslâm’ın gelişi ve İslâm düşüncesinin altyapısının oluşması, tarikat yoluyla olmasına rağmen, buralarda İslâmî düşünce yapısını sadece tarikat anlayışına hasretmek doğru olmaz. Balkanlar’da medreselerden yetişen nesiller, en az tarikatler kadar etkili olmuşlardır. Aynı zamanda medreselerin talebe ve âlim yetiştirme misyonu ile tekkelerin belli bir dinî düşüncenin oluşmasını sağlama misyonu birbirine paralel ve destekçi olarak devam etmiştir. İkinci dönemde Bosna Hersek’in Osmanlı topraklarından ayrılması, bu süreçte yeni bir altyapının oluşmasına zemin hazırlayacaktır. Bu dönemin birinci sürecinde ister bakış açısı ister düşünce yapısı yeni bir sürece girecektir ki bu neticede geleneksel anlayışından tamamen kompası demekti. İkinci aşamada ise bir durgunluk başgösterecektir, fakat yine de önceki süreçte başlamış olan bir önceki dönemden süregelen anlayış ve düşünce yapısının artık yerleştiğini ve değişiklikler de olsa bu sürecin devam ettiğini görmekteyiz. Üçüncü dönemde ise Balkanlar'da yeni bır siyasi oluşum ve rejimle karşı karşıyayız. Komünizm döneminde İslâm anlayışı ve faaliyetleri kısmen durdurulmuş, bu süreçte düşünce yapısı adeta yeniden oluşmuştur. Zira bu dönemde öğrencilerin Arap ülkelerine ve özellikle Ezher Üniversitesi’ne yönelmesi ile İslâm modernist düşüncesi daha etkili hale gelmiştir.

Abstract

Abstract When we look at the structure of Islamic thought in the Balkans after the Ottomans, it is generally possible to distinguish two stages of the progression of the system of thought. The first is the structure of Islamic thought in the Balkans during the Ottoman Period and the second is the structure of Islamic thought in the Balkans after the fall of Ottoman Empire until today. This second period is seen as passing through three processes. The first is the period when Bosnia and Herzegovina was annexed by Austria and Hungary in 1878, until the First World War. The second is the period from the First World War, until Second World War. And the third is from Second World War, until 1990. It is not right to believe that Islamic thought in the Balkans derives just from tarikats, although the infrastructure comes only from tarikats. In the Balkans, the generations raised by the madrasas were at least as effective as tarikats. At the same time, the mission of the madrasas to cultivate students and scholars and the mission of ensuring the formation of a certain religious thought by the monks continued in parallel. The second period starts after the annexation of Bosnia and Herzegovina from the Ottoman territories and thislaid the groundfor the creation of a new infrastructure for this process. In the first phase of this period, the viewpoint but also the mindset entered a new phase, which in the end meant complete breakage from the traditional understanding. There was a stagnation in the second phase, but we can see that the understanding and the mindset that started in the previous period, now is settled and this process continued with slight changes. In the third phase, there was a new political formation and regime in the Balkans. Islamic understanding and activities in the period of the communism were partially stopped. In this process, the modernist thinking will be more effective in the reconstruction of the activities of the students, with the orientation of the students to the Arab countries and especially Az-har University.