Söylem, Söylem Çözümlemesi ve Eleştirel Söylem Çözümlemesi: Tanımları ve Kapsamları.

DISCOURSE, DISCOURSE ANALYSIS AND CRITICAL DISCOURSE ANALYSIS: THEIR DEFINITIONS AND SCOPE

Özet

Dil, düşünceyi ifade etme, kişilerarası iletişim ve etkileşim kurma aracıdır. Dil ̧ aynı zamanda kullanımı aracılığıyla bir eylem yerine getirmesi nedeniyle de bir güç ve denetim aracıdır. Dilin tüm bu amaçlarla kullanımı söylem olarak adlandırılmaktadır ve söylem toplumu, dünyayı, katılımcıları, iletişimi ve iletişimin amacını; dolayısıyla bağlamı biçimlendirmekte ve bunlar tarafından biçimlendirilmektedir. Söylem Çözümlemesi, farklı iletişim bağlamlarındaki metinleri incelemekte ve bu metinlerdeki ortak noktaları saptayarak metin oluşturma ve etkileşim biçimlerini ortaya koymayı hedeflemektedir. Eleştirel Söylem Çözümlemesi, dilin denetleyici ve denetlenme özelliğine odaklanarak söyleme eleştirel olarak yaklaşmaktadır. Düşünceler, tutumlar ve değerler bütünü olarak betimlenen ideolojilerin metinlerde dilsel olarak nasıl kodlandığını toplumsal sorunlardan yola çıkarak çözümlemekte ve bu baskın ideolojileri değiştirmenin yollarını aramaktadır. Söylemin ve onun eleştirel olarak incelenmesinin, dil kullanımının çeşitli bağlamlarda incelenmesi açısından öneme sahip olmasına karşın Türkçe alanyazında bu iki alanın birlikte ele alındığı ve karşılaştırıldığı kapsamlı, açıklayıcı nitelikte bir çalışmanın eksikliği nedeniyle, bu çalışmada günümüzde farklı disiplinlerde de kullanılan Söylem Çözümlemesi ve Eleştirel Söylem Çözümlemesi alanlarına ilişkin dilbilimsel bir bakış açısı sunulmakta ve bu konularda yapılacak çalışmalara bir kaynak sunma amaçlanmaktadır. Bu amaç doğrultusunda çalışmada ilk olarak söylem kavramının tanımına ve kapsamına yönelik bilgiler sunulmakta; ikinci olarak Söylem Çözümlemesi’nin ve Eleştirel Söylem Çözümlemesi’nin inceleme alanlarından ve nesnelerinden söz edilmekte; son olarak ise Eleştirel Söylem Çözümlemesi’ndeki çeşitli yaklaşımlara yer verilmektedir.

Abstract

Language is a means to express thought, communicate and interact. Language is also a means of power and control since through its use an act is performed. The use of language with the said objectives is called discourse and discourse shapes and is shaped by the society, world, participants, communication and the forms of communication. Discourse Analysis, studies texts in different contexts and attempts of identify the common points to exhibit the forms of text construction and interaction. Critical Discourse Analysis, focusing on the controlling and being controlled aspects of language, approaches the language critically. It analyses how ideologies, defined as the aggregation of thoughts, attitudes and values, are constructed linguistically in the text taking social problems as the starting point and seeks the ways to change the dominant ideologies. Although discourse and its critical analysis are important for analyzing the use of language in various contexts, because of the lack of related literature in Turkey reviewing and comparing these two areas comprehensively and explanatorily with a linguistic perspective, this study aims to provide resource to the future studies on the given areas with a linguistic perspective to Discourse Analysis and Critical Discourse Analysis used in different disciplines. To this end, firstly, the definition and scope of the discourse is introduced; secondly, the research areas and objects of Discourse Analysis and Critical Discourse Analysis are presented; and finally, basic approaches in Critical Discourse Analysis are given.

Anahtar kelimeler: Söylem, Söylem Çözümlemesi, Eleştirel Söylem Çözümlemesi