Dergiler / Amasya Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi / 2019 / Sayı: 5
Eski Türklerde Su Kültü ve Anadolu Selçuklu Mimarisi Üzerindeki Etkileri
- Sayı
- 2019 · Sayı: 5
- Sayfa
- 23–46
- DOI
- —
Özet
Bu çalışmada; Eski Türklere ait su kültünün, Anadolu Selçuklu mimarisi üzerindeki etkileri incelenmiştir. Su; eski Türklerde, inançtan günlük hayata kadar, birçok alanda önemli bir yer tutmuştur. Eski Türkler arasında inanç sistemi, Gök-Yer/Su-Atalar-Tabiat kültü şeklinde gelişmiştir. Gök Tanrı inancı, gökle özdeşleştirilmiş ve evrenin gökte oturan yaratıcısı olarak algılanmıştır. Orta Asya’da, özellikle Altay ve Yenisey çevrelerinde Gök-Tanrı inancı zamanla yerini Ülgen’e bırakmıştır. Altay Türklerinin inanç sistemlerinde, “yer-su tanrıları” önemli bir yer tutmuştur. İslam inancında ise su, diğer birçok kült ile birlikte gelişmiştir. Su, çok tanrılı inançlarda olduğu gibi tek tanrılı dinlerde de hayatın başlangıcı ve kaynağıdır. Dolayısıyla kutsaldır. İslam toplumlarında su çok önemli bir yere sahip olmuştur. Orta Asya’da İslam’ı kabul etmeye başlayan Türkler, 1071 Malazgirt Zaferi ile Anadolu’ya yerleşmeye başlamışlardır. Anadolu’ya ilk yerleşmeye başladıkları dönemde, eski inançlarının etkisi ile birlikte, Anadolu’yu İslamlaştırmaya çalışmışlardır. Türklerin Anadolu’da inşa ettikleri birçok yapıda, Orta Asya inancı etkileri gözlemlenir. Çörten, havuz, selsebil ve avlu plan düzenlemelerinde yer alan su yapı ögeleri ve su ile özdeşleşen mitolojik hayvanlar, Orta Asya inancı izleri taşır.
Abstract
In this study; the influence of ancient Turkish water cult on Anatolian Seljuk architecture were examined. Water has important places in beliefs, everyday life of ancient Turks. The beliefs of ancient Turks developed in the form of the cult of the Sky-Earth / Water-Ancestor-Nature. Tengri was identified with the sky and accepted as the creator of the universe who was sitting in the sky. In Central Asia, especially in the milieu of Altai and Yenisei, the belief of Tengri was replaced by Ülgen. In the belief systems of the Altai Turks, the earth and water gods occupied an important place.Turks, who converted to Islam in Central Asia, began to settle in Anatolia with the 1071 Malazgirt Victory. During their settlement to Anatolia, they tried to Islamize Anatolia together with the influence of their old beliefs. In many architectural constructions which were built by Turks in Anatolia, the influence of Central Asian beliefs can be observed. The water structure elements such as; penstock, pool, selsebil and courtyard plan arrangements carry Central Asian belief traces with some mythological animals which were very important for old Turks.