Anlam Bilim Açısından Geçmişten Günümüze Kadar “Gök” Kavramının Anlamsal Yolculuğu

Özet

Dil, insanlar arasında anlaşmayı sağlayan en önemli iletişim aracıdır. İnsanlar düşünce, duygu ve isteklerini dil aracılığıyla ifade ederler. Dil, insanlar arasında anlaşma aracı olduğu gibi aynı zamanda kültür birikimini aktarmakta da kullanılmaktadır. Dil, onu konuşan milletlerin yaşayış biçimi, kültürü, dünya görüşü ve başka toplumlarla kurduğu ilişkiler hakkında da bizlere bilgi verir. Türkçe, bilinen en eski dil ürünlerinden çok önceleri oluşmuş, çok eski ve çok yaygın bir ana dildir. Bu çalışmada, Türkçenin en eski yazılı belgelerinden olan Orhun Abideleri’nden günümüze kadar birçok kaynakta geçen “gök” kelimesi anlam yönünden incelenmiştir. Yapılan incelemelerde “gök” kelimesi Göktürkçe, Uygurca ve Karahanlı döneminde “kök” şeklinde geçerken; Eski Anadolu Türkçesi zamanında “k” sesinin “g” ye dönüştüğü ve “gök” şeklini aldığı görülmüştür. Köl Tigin Yazıtında “teñri” kelimesinin “gök” anlamında kullanıldığı tespit edilmiştir. Daha sonraları günümüze kadar sema, gökyüzü, gök cisimlerinin içinde hareket ettiği boşluk; gökyüzünün ve denizin rengi, mâvi ya da yeşile çalan mavi, lacivert; gece; olgunlaşmamış (meyve) gibi değişik anlamlarda kullanıldığı saptanmış ve tanıklarıyla ortaya konmuştur.

Abstract

Language is the most important means of communication that ensures the mutual understanding among people. People express their thoughts, emotions, and desires with language. Language is used in mutual understanding among people as well as conveying the cultural heritage to future generations. Language gives us information on the life styles of the people who speak it, their cultures, viewpoints on the world, and the relations they establish with other societies. The Turkish Language is one of the most common and oldest mother tongues that were formed from the oldest language products known by us today. In this study, the word “sky”, which has been used in many sources of the earliest written documents of the Turkish language, the Orhun Monuments, has been examined in its journey until today in terms of semantics. In the examination, it was observed that the word “sky” (i.e. “gök” in Turkish) was used as “kök” in the language of Gokturks, in the Uighur language, and during the Karahanlı Era; and as “gök”, i.e. the sky, in the Old Anatolian Turkish Language after the letter “k” being converted into “g”. It was determined that the word “teñri” in the Köl Tigin Scriptures was used to mean the “sky”. Later on, it was also determined that the word has been used to mean the sky, heaven, the space in which the heavenly bodies float; the color of the sky and the sea, blue or bluish green, indigo; the night; under-ripe and similar other meanings until today, and revealed with witnesses.