Kül Tigin Yazıtının Güneydoğu Yüzünde Geçen “Tuygun” Sözcüğü Üzerine

Özet

Göktürk Yazıtları’nın Vilhelm Thomsen ve Wilhelm Radloff ile başlayan okuma ve anlamlandırma çalışmaları günümüze kadar devam etmiş, yerli ve yabancı Türkologlar tarafından müstakil metin neşirleri yapılmış, çeşitli okuma ve anlamlandırma denemeleri gerçekleştirilmiştir. Bununla beraber yazıtların Türkiye Türkçesine aktarılması konusunda hâlâ sorunlar bulunmaktadır. Bu makalemizde Kül Tigin Yazıtı’nın güneydoğu yüzünde geçen ‘ıg(a)r ogl(a)n(ı)ñ(ı)zda : t(u)ygun(u)ñ(ı)zda : y(e)gdi : ig(i)dür : (e)rt(i) g(i)z’ cümlesindeki ‘tuygun’ sözcüğünün cümle içinde yüklendiği anlam üzerinde durulacaktır. Nitekim Kül Tigin Yazıtı’nın güneydoğu yüzünde yer alan ‘t(u)ygun(u)ñ(ı)zda’ sözcüğü, alanın uzmanları tarafından farklı okunan, farklı anlamlandırılan sözcüklerdendir. Sözcük, ‘taygun, toygun, ataygun, atıygun’ gibi farklı şekillerde okunmuş, ‘yüksek bir unvan; taylar, gençler, çocuklar, oğullar, erkek torunlar’ gibi anlamlar yüklenmiştir. Hâlbuki metnin bağlamına göre burada bulunması gereken sözcük, Eski Türkçe ‘tuygun’; ‘kartal <=> ruh/ can’ sözcüğü olmalıdır. Bu makalemizde hususiyle Kül Tigin Yazıtı’nın güneydoğu yüzünde geçen ‘t(u)ygun(u)ñ(ı)zda’ sözcüğü, üzerinde durulmuştur. Öncelikle bu sözcükle ilgili okuma ve anlam denemelerine temas edilecek, ardından Türkçenin tarihî ve çağdaş metinlerinden hareketle görüşlerimiz ortaya konulacaktır. Çalışmayla elde edilen tespitler, değerlendirme ve sonuç bölümünde maddeler hâlinde verilecektir. Sonuç olarak makalede, Kül Tigin Yazıtı’nın güneydoğu yüzünde geçen; “ıg(a)r ogl(a)n(ı)ñ(ı)zda : t(u)ygun(u)ñ(ı)zda : y(e)gdi : ig(i)dür : (e)rt(i)g(i)z” cümlesi üzerindeki mevcut teklifler eleştirel bir gözle tekrar değerlendirilecek ve hususiyle cümlenin anlamı hakkında yeni bir öneri getirilecektir.

Abstract

The studies on reading and meaning that started with VilhelmThomsen and Wilhelm Radloff have been continuing to these days, selfcontained text publications on the Göktürk inscriptions have been doneby domestic and foreign Turcologists, various reading or meaning trialshave been done. Especially, the meaning studies have a crucial importancefrom the point of revealing the richness of language’s meaning. Here,there are still problems with Turkic Turkish translating the inscriptions.In this article it is going to be analyzed the meaning of the word‘tuygun’ that was used in the sentence ‘ıg(a)r ogl(a)n(ı)ñ(ı)zda : t(u)ygun(u)ñ(ı)zda : y(e)gdi : ig(i)dür : (e)rt(i)g(i)z’ situated on the southeastfront of Kül Tigin inscription. Thus, the word ‘t(u)ygun(u)ñ(ı)zda’ writtenon the southeastern side of the Kül Tigin inscription is one of the wordsthat is read and interpreted differently by scholars who are experts in thefield. The word is read in such forms as ‘taygun, toygun, ataygun’ andsuch meanings as ‘a high title; foals, youths, children, sons, grandson’attributed to the word. However, within the context the most appropriateword should be Old Turkic ‘tuygun’; which means ‘eagle <=> soul/essence’In this article especially, argue on the word of ‘t(u)ygun(u)ñ(ı)zda’in the southeastern side of Kül Tigin inscription. Firstly we touch on thereading and meaning essays of this word. Then we start out to explainour opinion from the historical and modern texts of Turkic dialects. In theevaluation and conclusion section; the determinations revealed throughthe study will be presented as articled. As a result this article, will reevaluate the exist suggestions from a critical point of view and will dareto make especially new a suggestion about the meaning of the sentence of“ıg(a)r ogl(a)n(ı)ñ(ı)zda : t(u)ygun(u)ñ(ı)zda : y(e)gdi : ig(i)dür : (e)rt(i)g(i)z” in the southeastern side of Kül Tigin inscription.

Anahtar kelimeler: : Kül Tigin Yazıtı, okuma ve anlam önerileri, tuygun sözcüğü