Mukaddimetü’l-Edeb’de Türkçe İslami Terimler

Özet

Orta Türkçenin ilk döneminden günümüze ulaşan Türkçe yapıtların –Kutadgu Bilig, Dȋvȃnü Lugȃti’t-Türk, Atabetü’l-Hakayık gibi önemli eserlerin– yazılması, Karahanlı döneminde Türkçenin gücünün,zenginliğinin, sağlam edebi bir dil haline getirildiğinin göstergesidir. Sonraki dönemde Karahanlı (Hakaniye)Türkçesinin dil özelliklerini koruyarak, Kıpçak, Oğuz ve diğer Türk boylarının dil hususiyetlerini kendindeihtiva eden Harezm Türkçesi oluşmuştur. Harezm bölgesinin karışık etnik yapısı, Harezm Türkçesinin dilözellikleri ve kelime hazinesinde de kendini göstermiştir. Bu yüzden Harezm Türkçesi ile yazılan eserler –XII-XIV. yüzyıllarda yazılan ve günümüze ulaşan Zemahşerî’nin Mukaddimetü’l-Edeb, Rabguzȋ’nin Kısasü’l-Enbiya, İslam’ın Muʿȋnü’l-Mürȋd, Harezmȋ’nin Muhabbet-nȃme, Mahmud bin ʿAli’nin Nehcü’l-Ferȃdȋs,Malik Bahşı’nın Mi‘rȃc-nȃme vb.– Harezm bölgesinde bulunan farklı Türk boylarının dil unsurlarınıkendinde barındırır.Çalışmada Türk dilinin Harezm Türkçesi döneminde Zemahşerî’nin XII. yüzyılda yazdığıMukaddimetü’l-Edeb eseri ele alınmıştır. Sözlüğün en önemli ve mühim tarafı, onun kelime hazinesidir.Şöyle ki Mukaddimetü’l-Edeb, Orta Türkçe döneminde Dȋvȃnü Lugȃti’t-Türk’ten sonra en zengin kelimedağarcığına sahiptir. Eserde pek çok İslami terimin Türkçe karşılığı da verilmiştir. Bu kelimelerin bazısı;Eski Türkçeden, eski Türk dinindeki Gök Tanrı inancından günümüze kadar kullanılmakta (örneğin,Tan͡grı, İḏi, yalavaç, yazuḳ, yek vb.), bazısı ise yeni bir kavram karşılayan türemiş kelime şeklinde karşımızaçıkmaktadır (tutunmak “sabır”, okuġ “dua”, orlaġucı “müezzin”, yıġaḳlu “haram” vb.). Zemahşerî’nin eserindentespit ettiğimiz birçok Türkçe İslami terim ve kavram sonradan yerini tamamen Farsça ve Arapça kökenlikelimelere bırakmıştır. Türkçenin kendi yapısı içinde ortaya çıkmış bu dini sözcükler; Türk dili tarihinin,Türk dilinin kelime dağarcığının araştırılıp incelenmesi bakımından çok önemlidir.

Abstract

The writing of important works such as Kutadgu Bilig, Dȋvȃnü Lugȃti’t-Türk and Atabetü’l Hakayik,which were the first Turkic works reached from the Middle Turkic period is an indication that the powerof the Turkic people in the period of Kharahanli was transformed into a strong literary language. In thefollowing period, Khwarezm Turkic, which contains the language characteristics of Kypchak, Oghuz andother Turkic languages, has been formed by protecting the language characteristics of Kharahanli (Hakaniye)Turkic. The mixed ethnic structure of the Khwarezm region has also manifested itself in the structure ofKhwarezm Turkic - in its language characteristics and most common vocabulary. 12-13th century writtenAdab, Rabguz’s Kyssas al-Anbiya, Islam’s Muʿȋnü’l-Mürȋd, Khwarezmi’s Muhabbat-nȃma, Mahmut bin Ali’sNehcu’l- Ferȃdȋs, Malik Bakshi’s Mi’rach-nȃma, etc., are very important works for Turkic language researchesin terms of informing about the written language in the Khwarezm region.This paper covers Turkic İslamic terms used in the work Muqaddimat al-Adab written byZamakhshari in the 12th century in the period of speaking Khwarezm Turkic, referring to Turkic language.Some of these words are from Old Turkic (for example: Tan͡grı, İḏi, yalavaç, yazuḳ, yek etc.), some are newderived words (tutunmak, okuġ, orlaġucı, yıġaḳlu etc.). The religious words formed within the structure ofTurkic language further completely replaced by the words of Persian and Arabic origin are very importantfor studying lexical resource and history of Turkic languages.

Anahtar kelimeler: Harezm Türkçesi, Türkçe İslami kelimeler, Mukaddimetü’l-Edeb, dini terimler