TÜRK DİLLERİNDE GEÇİŞSİZ VE GEÇİŞLİ FİİL DEĞİŞMESİ VE SÖZDİZİMSEL SONUÇLARI:DOĞ-FİİLİ ÖRNEĞİ

Transitive-Intransitive Alternation in Turkic Languages and Its Syntactic Results: Example of the verb doğ- ‘be born’

Özet

Türk dilleri fiile bağlı unsurların işaretlenmesinde, sıralanışında ve sayısında büyük oranda birbirleriyle örtüşür. Fakat Türk dillerinde bazı fiillerin unsurlarının işaretlenmesinde ve sayılarında farklılaşma görülebilmektedir. Böyle bir kodlama ve unsur sayısı farklılığı fiilin geçişliliğini etkiler ve sözdizimsel yapının değişmesine neden olur. Doğ- fiili Türk dillerinde farklı sözdizimsel yapıları ortaya çıkarır ve farklı geçişlilik seviyesini gösterir. Bu makalede, Türk dillerinde doğ- fiilinin unsurları, unsur sayısı, bu kodlamanın sözdizimsel yapıyı nasıl etkilediği tartışılacaktır. Doğ- fiili, bazı Türk dillerinde geçişsizdir ve bu fiil ayrık geçişsiz (unaccusative) fiillerin özelliklerini taşır. Bu fiille kurulan yapılarda 'doğma' işinden etkilenen unsur özne konumundadır ve fiil herhangi bir çatı eki de taşımaz. Bu yapıların anlamları edilgen yapıların anlamlarına yakındır. İkinci grup Türk dillerinde genellikle doğ- fiili geçişlidir ve bu gruptaki Türk dillerinde doğ- fiili edilgen yapılabilir. Türkiye Türkçesinde geçişsiz, bazı Türk dillerinde geçişli gerçekleşen bu yapılar dilbilimsel literatürde değişken (labile) fiiller olarak bilinir. Bu tür fiiller herhangi bir çatı eki almadan geçişli ve geçişsiz olarak kullanılabilir

Abstract

The Turkic languages overlap with each other in terms of marking the arguments, orders and number of the arguments governed by the verb. However, in Turkic languages, it can be seen that marking of the arguments of certain verbs and the number of the arguments governed by the verb cannot be mapped into one another. Differences of marking and the number of arguments affect the transitivity of the verb and cause the syntactic structure to change. The verb, which reveals different syntactic structures in Turkic languages and shows a different transitivity scales is the verb doğ- ‘be born’. In this article, the arguments of the verb doğ- and how this coding affects the syntactic structure in Turkic languages will be discussed. The verb doğ- is intransitive in some Turkic languages and has the properties of the unaccusative verbs. The argument that is affected by ‘birth’ is in the subject position in the construction which is formed by the verb doğ- and the verb does not carry any voice morpheme. The meaning of these structures is close to the meaning of the passives. In the second group of the Turkic languages, the verb doğ- is transitive and the verb in question can be turned into the passive structure. These constructions which are intransitive in Modern Turkish and transitive in some Turkic languages are known as labile verbs in linguistic literature. Such verbs are used as a transitive or intransitive verb without any voice suffixes