SÖZLÜ KÜLTÜR BAĞLAMINDA ZAZACA (KIRDKÎ) ŞİİRSEL/EZGİLİ ANLATIM GELENEĞİ: OZANLIK-DEYÎRBAZLIK-DENGBÊJLİK

ZAZAISH (KIRDKI, KURDISH) IN THE CONTEXT OF ORAL CULTURE POETIC/ RYTHMIC EXPRESSION: MINSTRELSYMELODIOUS-DENGBÊJ (STORYTELLER/VERBAL NARRATOR)

Özet

Toplumların edebiyatlarının temeli konuşma dilini esas alan sözlü bir zeminüzerine inşa edilerek süreç içinde gelişim gösterir. Yüzyılları aşan köklü birikim,kültürel değerler, deneyimler sözlü gelenek yoluyla nesilden nesile aktarılır.Yazının bulunmasıyla birlikte bu aktarım çoğunlukla yazılı ve görsel ögelerleyapılsa da halen halk kültüründe, yaşamında sözlü anlatımı ve onun yansımasıolan halk edebiyatını canlı olarak görmek mümkündür. Özellikle kadim sözlükültür ve geleneğinin güçlü olduğu Anadolu ve Mezopotamya coğrafyası buanlamda ayrıca önem arz eder.Bu çalışmada söz konusu coğrafyada yazılı edebiyat geçmişi ancak bir asıröncesine kadar gidebilen, sözlü geleneğinin ise aksine köklü bir geçmişe sahipolduğu bilinen Kırmanc/Zazaların sözlü kültür varlığına değinilmektedir. Bingöl,Tunceli, Elazığ, Diyarbakır gibi illerde yoğun olmak üzere Fırat ve Dicle havzasıve çevresinde yaşayan bu toplumun aynı zamanda araştırmacılar için başlı başınaciddi bir kaynak olarak beliren sözlü kültür varlığının yansıması olan şiirsel/ezgilisözlü anlatım geleneğine, işleyişine, esaslarına vurguyapılmaktadır.Narrative/anlatımcı icra çerçevesinde sözlü gelenek ve halkedebiyatında doğaçlama anlatım, saz ve söz ustalığı/söz-müzik ilişkisi, ozanlık,deyîrbazlık ve halk şairliği ve dengbêjliğin sosyo-kültürel işlevideğerlendirilmektedir. Neticede; geçmişten günümüze değin süregelen sözlükültür/geleneğin hâlâ söz konusu coğrafya ve toplumda önemli oranda varlığınıkoruduğu ve sosyo-kültürel işlevini sürdürdüğü bulgusu dikkatlere sunulmaktadır.

Abstract

Literature develops through the oral tradition based on the basic speech patterns. Over many centuries of deep-rooted accumulation, cultural values, experiences are conveyed from generation to generation through oral tradition. Although this transfer is mostly made with written and visual materials, it is still possible to see in public culture, oral expression in life and its folk literature as a living. In this sense, Anatolia and Mesopotamia, in particular are important in terms of verbal culture and tradition. In this study, the literary history written in aforementioned geographies refers to the verbal cultural existence of Kırmanc / Zazaki, which is known to have a rooted past, which can only be reached a century ago and contrary to oral tradition. Bingöl, Tunceli, Elazığ, Diyarbakir, and the Euphrates and Dicle basin, this community is also emphasized on the tradition, operation and principles of poetic / rhythmic oral expression which is reflected in the existence of oral culture as a serious resource for researchers at the same time. In the narrative / narrative practice context, verbal tradition and folk literature are assessed for improvisation, reverence and vocabulary / relation between music and speech, poetry, rhetoric and folk poetry, and socio-cultural function of dengbêj. Eventually; the continuing oral culture / tradition that has been continuing from day to day is still present in the context of geography and societies, and it is offered to the attention that the socio-cultural function is preserved.