İslam Mimarîsinde Mezhep Etkisi: İran Örneği

Özet

İslamiyetin ilk yıllarında Müslümanlar; inanç, ibadet, sosyal hayat ile kültürel ve siyasi hususlarda bir birlik içerisinde olmuşlardır. Ancak zamanla İslam’ın geniş bir coğrafyaya yayılması, siyasi farklılaşmalar, farklı dil ve kültürdeki insanlar arasında İslamiyet’in yayılması ile birlikte itikâdî, amelî ve siyasî mezhepler ortaya çıkmıştır. Bu farklılaşma, Müslümanların sanat ve mimarî anlayışlarına da yansımış, coğrafyalara göre zengin sanat ve mimarî eserlerinin ortaya çıkışına zemin hazırlamıştır. İslam dünyasında zamanla ortaya çıkan itikadî ve siyasî mezheplerden birisi de Şia’dır. Bu mezhep günümüzde İran başta olmak üzere Irak, Azerbaycan, Yemen, Bahreyn, Lübnan, Pakistan, Hindistan, Kuveyt ve Suudi Arabistan’da varlığını sürdürmektedir. İslam Tarihinin şahit olduğu en acı vakalardan biri olan Kerbelâ hadisesi Şia’nın ortaya çıkması ve yayılmasındaki en önemli temel unsur olmuştur. İran başta olmak üzere Şiiliğin yaygın olduğu ülkelerde Kerbelâ hadisesi ile mezhebin diğer dinî ve siyasî görüşlerinin yansıması sanatta ve dini mimaride bariz bir şekilde görülmektedir. Mimari ve sanatta mezhep etkisini İran örneği üzerinden inceleyeceğimiz bu çalışmada, İran’da, özellikle Safevîler ve Kaçarlar ile 1979 İslam inkılâbından sonra ülkede etkili olan Şia’nın İmâmiyye kolunun itikadî ve siyasî görüşlerinin mimari eserlere nasıl yansıdığını göreceğiz. Bunun için camiler, medreseler, türbeler, çeşmeler ile Şia’nın Muharrem matemi ile özdeşleşen hüseyniyye binaları ve nakkarhâneleri inceleyeceğiz.

Abstract

In the early years of Islam, Muslims were united in faith, worship, social life, cultural and political is- sues. However, with the spread of Islam over a wide geography, practical and political sects emerged. This differentiation was also reflected in the unders- tanding of art and architecture and paved the way for the emergence of a rich artistic and architectu- ral works according to the geographies. One of the sects that emerged in the Islamic world over time is Shia. Today, it exists in Iraq, Azerbaijan, Yemen, Bahrain, Lebanon, Pakistan, India, Kuwait, Saudi Arabia, especially in Iran. One of the most afflic- tive and sad cases of Islamic history is the Kerbelâ incident that was the most important element in the emergence and spread of the Shia. In the countries where the Shia is widespread, especially in Iran, the reflection of the Kerbelâ and the other religious and political views of the madhhab is clearly seen in the arts and the religious architecture. In this study, in which we will examine the madhab influence in ar- chitecture and art through the example of Iran, we will see how the creed and political views of the Imâmiyya Shia were reflected on the architectural works especially in the time of Safavid, Qajar and Islamic Revolution. For this reason, we will exa- mine mosques, madrasas, tombs, fountains and the husayniyya buildings.