El-Keşşāf'ta Gizli İ tizāl: ez-Zemaḫşerī'nin Tefsir Mukaddimesi Üzerinden Ḫalḳu'l-Ḳur ān Tartışmaları

Disguised I tizāl in al-Kashshāf: Discussions on the Createdness of the Qur an through al-Zamakhsharī s Introduction to His Tafsīr

Özet

Hicrî 7. ve 8. yüzyıl ilmî çevrelerinde dile getirilen iddialardan biri, Mu tezilenin geç dönem temsilcilerinden ez-Zemaḫşerīnin, el-Keşşāf adlı tefsirinde i tizālī fikirleri gizli bir şekilde işlediğidir. Bu iddia, tefsir faaliyetleri içinde, ez-Zemaḫşerīnin gizli i tizālī fikirlerini açığa çıkarmak ya da tefsiri bu fikirlerden tecrit etmek gibi bir uğraşıyı ortaya çıkarmış; ayrıca el- Keşşāf üzerine yazılan şerh ve haşiye eserlerinde, ez-Zemaḫşerīnin i tizālī fikirleri tartışılmıştır. Benzer bir tartışmada, ez-Zemaḫşerīnin el-Keşşāfın mukaddimesinin ilk cümlelerine Kuranın yaratılmış olduğu fikrine referansla Mu tezilī öğretiyi veciz bir üslupla yerleştirdiği iddia edilmiş; ayrıca ilk cümlede Kurana atıfla ḫaleḳa fiilini kullandığı ve daha sonra o fiili değiştirdiği rivayeti dillendirilmiştir. Bu makale, şarihlerin görüşleri üzerinden ez- Zemaḫşerī ve el-Keşşāfın mukaddimesi hakkında ileri sürülen söz konusu iddiaları tetkik etme amacındadır.

Abstract

One of the discussion topics that found a place in the scholarly circles in the 7th and 8th centuries of Hijra was whether or not Abū al-Qāsim Maḥmūd ibn Umar al-Zamakhsharī, a supporter of Mu tazilite thought in later periods, had covertly promoted Mu tazilite doctrines in his tafsīr, al-Kashshāf. This claim started new scholarly endeavors towards either uncovering the alleged subtle allusions in the tafsīr or exonerating it from such accusations. A similar debate revolved around the introduction of al-Kashshāf, where it is claimed al- Zamakhsharī tersely placed the Mu tazilite doctrine of the createdness of the Qur an. Reportedly he had first used in the initial sentence the verb khalaqa in reference to the Qur an, but later he changed the verb. The purpose of this article is to examine those allegations about al-Zamakhsharī and his tafsīr by focusing on the views of the commentators.