ESKİ TÜRK VE HİNT KÜLTÜRLERİNDE HÜKÜMRANLIKLA İLGİLİ MEFHUMLAR

Özet

Bir çok kadim milletin kültürlerinde monarşik devlet yönetimi ve hükümranlıkla ilgili mefhumlar benzerlik göstermektedir. Ancak Hint kültürü ve onun mirasçısı olan Budizm'de hükümranlığa dair başlıca eserler ile Kral Aşoka'nın yazıtları; Türk yazıtları ve Kutadgu Bilig ile karşılaştırıldığında bu kültürlerde dikkate değer benzerlikler olduğu tespit edilebilmektedir. Bu mefhumlar arasında Hint kültüründe "dinî öğreti" veya "kanun" başta olmak üzere bir çok farklı anlam ifade eden dharma, Türk kültüründe devlet yönetiminin esaslarından en önemlisini teşkil eden "töre" ile bazı yönlerden örtüşmektedir. Öte yandan iki kültürde millî şuur ve devlet yönetiminde dinin rolü açısından önemli farklılıklar mevcuttur. Hükümdarın ortaya çıkışı, toplum içindeki yeri, görev ve nitelikleri, ilahî menşeli oluşu gibi bazı mefhumlar bir çok benzerlik taşıdığı kadar, önemli farklılıklar da arz etmektedir. Keza Türklerde, cihan hâkimiyeti mefkûresi olarak ifade edilen yeryüzünü yönetme ideali ile birlikte gelen dünya hükümdarlığı mefhumu, Hint kültüründe ve özellikle Budizm'de "çakravartin" anlayışı ile pek çok açıdan benzeşmektedir. Hükümranlıkla ilgili bu mefhumlara ilişkin önemli semboller tekerlek, güneş, ay, arslan olup bahsedilen eserlerde sembollerin kökenine ve anlamına ilişkin benzer açıklamaların yer alması da oldukça çarpıcıdır.

Abstract

There are a lot of similarities regarding monarchical state administration and sovereignty among several ancient peoples' cultures. But the similarities of some related concepts and symbols between ancient Turkic and Indian cultures are very striking when we compare the principal works related to sovereignty in Buddhism and Indian culture, the inscriptions of King A?oka with Turkic inscriptions and Kutadgu Bilig. Among them, dharma which means "religious doctrine" and "law" mainly but holds multiple other meanings mach up to some extend with töre, the most important principle of state administration in Turks' culture. However, there are important differences in terms of the role of religion within state administration and national consciousness. The first appearance of the sovereign, his place and roles within the society, his personal qualifictions and his divine origin also shows many similarities besides serious differences. Finally, world sovereignty concept among Turks, expressed as "Turk's world sovereignty ideal" resembles the chakravartin concept in Indian culture and Buddhism. Important symbols regarding sovereignty related concepts are wheel, sun, moon and lion while the explanation of theorigin and meaning of these symbols within the mentioned sources also show striking similarities.