TÜRKMEN ŞORTA SÖZLERİ VE NASREDDİN HOCA (EPENDİ)15

Özet

Türkmen folklorunda fıkra teriminin karşılığı olarak şorta söz, yomak veya anekdot kullanılmaktadır. Özellikle Ekim Devrimi'nden önceki Türkmen folklorunda çok önemli bir yere sahip olan fıkralar daha çok Türkmenlerin, "Ependi" adını verdikleri Nasreddin Hoca ile klasik dönem şairlerinden Keminä; Esen Polad, Aldar Köse, Miralı ve Soltan Söyün gibi tipler çevresinde oluşturulmuştur. Bu tipler içinde en ünlüsü hiç şüphesiz Türk dünyasının ortak değerlerinden ve aksakallarından olan Nasreddin Hoca'dır. Nasreddin Hoca fıkralarıyla, hazırcevaplığıyla, sosyal meselelere mizah anlayışıyla ve nüktedan bir şekilde bakarak kendine has bir üslup oluşturmuş; halk tarafından çok büyük ilgi görmüştür. Bu ilginin en yoğun olduğu Türk coğrafyalarından biri de Türkmenistan'dır. Türkistan coğrafyasında ve Türkmenistan'da özellikle Bolşevik dönemde gerek rejimi yayma sürecinde gerekse toplumu eğitmek için Nasreddin Hoca ve diğer fıkra tiplerinden çok etkin bir şekilde yararlanılmıştır. Her ne kadar Türkmen sahasında Nasreddin Hoca adına derlenen şorta sözlerle Anadolu sahasındaki fıkralar birbirinin benzeri olsa da 1934 yılından sonra başlatılan derleme çalışmalarında Nasreddin Hoca adının karşılığı olarak "Ependi" adıyla yeni şorta sözler toplanmıştır. Kimi zaman da güncel meselelere ait konular "Ependi" veya "Nasreddin" karakterleriyle işlenerek yeni şorta sözler (fıkra) oluşturulmuştur. Çalışmamızda, tarama yöntemiyle, mevcut kaynaklar doğrultusunda Türkmenistan'da "Ependi" adıyla derlenen şorta sözlerin toplum üzerindeki işlevinden, öneminden, algılanma, yorumlanma biçiminden ve yapılan çalışmalardan bahsedilecektir.

Abstract

Sorta soz, yomak or anecdote are counterparts of jokes (Hodja stories) in Turkmen folklore. Jokes which have a crucial role in Turkmen folklore especially before the October Revolution were centered around especially Nasreddin Hodja, who was called "Ependi" by Turkmens, and the poets of the classical period such as Keminä, Esen Polad, Aldar Köse, Miralı ve Soltan Söyün. Nasreddin Hodja, one of the wise old men and shared values in Turkic World, is undoubtedly the most famous among these characters. With his jokes, wittiness and his unique sense of humour and his witty viewpoint of social problems, Nasreddin Hodja created his own genre in the Turkic world which has received a great deal of attention most notably in Turkmenistan. It was profited from the stories of Nasreddin Hodja and other types of jokes actively both to propagate the regime and to educate the society across Turkistan and Turkmenistan especially in the Bolshevik Revolution Period. Although the sorta soz which were compiled on behalf of Nasreddin Hodja in Turkmen literature are similar to the jokes (Hodja stories) in Anatolia, within the scope of compilation studies starting after 1934, new sorta sozs were collected with the name of "Ependi" corresponding the name of Nasreddin Hodja. At times, current events were discussed via the characters named "Ependi" or "Nasreddin" and new sorta sozs (jokes) were created. In this study, we will discuss the role of sorta sozs on the society, their importance, perceptions, the way of their interpretation, and the related studies in the literature by using the survey method on the current resources compiled with the name of "Ependi" in Turkmenistan.