Zengi Atabeglerinin Sikkelerinde Antik Türk Mitolojisinin İzleri: Kağanlık Simgesi Olarak Ay Kültü (Mardin Müzesi Örnekleri)

Traces of Ancient Turkish Mythology on Coins of Zengid Atabegs: Moon Cult as A Symbol of Khanship (Samples from Mardin Museum)

Özet

Bu makalede Mardin Müzesi envanterinde bulunan Zengi atabegleri’ne ait sikkeler in-celenmiştir. Musul Zengi Atabegleri I. İzzeddin Mesud’un 585/1190 ve Nasıreddin Mah-mud’un 627/1230 yıllarında basılan sikkelerinde, bağdaş kurarak oturmuş kağan figürüyer alır. Bu kompozisyonun biraz farklı bir uygulaması el-Cezire atabeği Mu’izeddinMahmud’un 606/1210 yılında basılan sikkesinde karşımıza çıkar. Bu örnekte diğerlerin-de olduğu gibi bağdaş kurmuş kağan tasviri bulunmaz; onun yerine kağan yarım büstolarak tasvirlenmiştir. Örneklerde vurgulanan ana tema ise, kağanın iki eliyle büyük birhilali yukarıya kaldırmasıdır. Ay antik Türk kozmolojisinde, beylik işareti olan astrolojikbir simgeydi. Zira kağan, Güneş ve Ay eski Türk inanç sisteminde kötülükle mücadeleeden, huzura kavuşturan unsurlardır. Türkler, Mani dinine girmeden önce Tanrıya GökTanrı derlerken, girdikten sonra Ay Tanrı demeye başlamışlardır. Bundan sonra Uygur-larda hükümdarlar “Ay Tanrıdan kut bulmuş” gibi ifadelerle tahta geçmiştir. Sümerinancında tanrılar arasında, Nanna Ay Tanrısıdır. Bölgeye daha sonra yerleşen Samiler,Nanna’yı Sin adıyla benimsemişlerdir. Mezopotamya’nın en eski Tanrılarından biri olanAy Tanrısı Sin, bir hilal ile temsil edilirdi. İslamiyet’te ise Hristiyan haçı karşısında, dinibir sembol olarak İslam hilalinin rol aldığını görürüz. Ayrıca hilalin ibadet takvimindekiönemi, Kur’an’da Şems Suresi 1 ve 2. ayetlerde Allah’ın ona yemin etmesi, gibi dahapek çok nedenle Müslümanlar tarafından sembolleştirildiği kabul edilmiştir.

Abstract

In this article, coins belonging to Zengid atabegs included in inventory of Mardin Museum have been examined. On the coins of Izzeddin Mes’ud I, one of Zengid atabegs of Mosul, minted in 585/1190 and coins of Nasıreddin Mahmud minted in 627/1230, there is a figure sitting cross-legged. A different version of this composition can be observed on coins minted for Mu’izeddin Mahmud, the atabeg of Al Jazeera, in 606/1210. On such coins, there is not a depiction of a khan sitting cross-legged; instead, the khan is depicted as semi-bust. The main theme emphasized in the samples is the khan raising a large crescent up with both hands. Moon was an astrological symbol in ancient Turkish cosmology, referring to khanship (principality). As a matter of fact, the khan, Sun and Moon are the elements fighting against the evil and bringing peace in ancient Turkish belief system. Before adopting the Manichaeism, Turks used to call “Tengri” to the God; after adopting Manichaeism, they started to call “Moon God”. In the following periods, emperors of Uighurs took the throne with statements such as “took power from the Moon God”. In Sumerian belief, Nanna was the Mood God among other gods. Semitic people, settling the region afterwards, adopted Nanna with the name of Sin. As one of the oldest Gods of Mesopotamia, Sin, the Moon God, was represented by a crescent. In Islam, we see that Islamic crescent plays a role as a religious symbol against the Christian cross. Moreover, the crescent was symbolised by the Muslims due to many reasons including the importance of crescent in worshipping, oaths made by Allah to the crescent in the 1st and 2nd verses of Şems (Sun) sura of Koran.