Sengel Tuvalarının Söz Varlığında Küçük ve Büyük BaşBazı Hayvan Adları Üzerine

Özet

Bu makalede Tuvaların Moğolistan’da Bayan-Ölgiy vilayetinin Sengel ilçesinde, Kazak ve Moğollarla birlikte yaşayan bir kolu olan Sengel Tuvalarının kısaca demografik, kültürel özellikleri verilmiş, geleneksel uğraşıları olan hayvancılıkla ilgili söz varlığında dikkat çeken unsurlar üzerinde durulmuştur. Yaşadıkları kültürel çevre itibariyle Sengel Tuvalarının Moğol ve Kazaklarla ortak kültürel özellikleri taşımalarının yanı sıra, kendi kültürlerini, dillerini koruma ve yaşatma konusundaki çabalarının günümüzde de sürdüğü görülmektedir. Sengel Tuvalarının atalarından günümüze kadar korudukları önemli geçim kaynakları ve geleneksel uğraşıları hayvancılıktır. Bu sebeple Sengel Tuvalarında, hayvan adlarının büyük çoğunluğunun genel Türkçe sözler olduğu, bazı ufak fonetik ve semantik farklılıklarla söz hazinesinde korunduğu görülmüştür. Hayvancılığın, geçmişte konargöçer yaşam tarzının söz varlığındaki derin etkilerini görmek mümkündür. Yerleşik hayat, değişen yaşam koşulları, geleneksel uğraşların da terkedilmesine sebep olmuştur. Ancak, hayvancılık, toplayıcılık ve tayga yaşamıyla ilgili kültürün ve bu kültürle ilgili sözvarlığının Tuvaların söz hazinesinde yaşamaya devam ettiğini görmek sevindiricidir. Bu toplumlarda dikkat çeken hususlardan biri, geleneksel uğraşılarla, özellikle hayvancılıkla ilgili en ince ayrıntıların adlandırıldığıdır. Makalede, Sengel Tuvalarının söz hazinesindeki mal, kençe, sogum malı terimlerinin yanı sıra argımak, at, kulun, be, buura, adan, teve, ingen, inek, bızaa, buga, hoy, argar, guja, öşkü, sergeş olmak üzere 16 hayvan adı üzerinde durulmuştur.

Abstract

In this article, the demographic and cultural characteristics of Sengel Tuvas,which are a branch of Tuvas living with Kazak and Mongols in Sengel district ofBayan-Ölgiy province in Mongolia, are briefly given, and the remarkableelements in the vocabulary about animal husbandry, which are their traditionaloccupations, are emphasized. In terms of the cultural environment they live in,it is seen that the Tsengel Tuvans have common cultural characteristics withMongolians and Kazakhs, as well as their efforts to protect and preserve theirown cultures and languages. The important means of livelihood and traditionaloccupation that Tsengel Tuvans have protected from their ancestors until todayis animal husbandry. For this reason, it has been observed that most of theanimal names in the Tsengel Tuvans are general Turkish words and arepreserved in the vocabulary with some minor phonetic and semanticdifferences. It is possible to see the profound effects of animal husbandry on thevocabulary of the nomadic lifestyle in the past. Sedentary life, changing livingconditions have caused the abandonment of traditional occupations. However,it is pleasing to see that the culture of animal husbandry, gathering and taigalife and its vocabulary about this culture continue to live in the treasure ofTuvas. One of the striking points in these societies is that the finest details abouttraditional occupations, especially animal husbandry, are named. This articlefocuses on animal names such as argımak, at, kulun, be, buura, adan, teve,ingen, inek, bızaa, buga, hoy, argar, guja, öşkü, sergeş as well as the terms mal,kençe, sogum malı in the vocabulary of Tuvans.