KÜL TİGİN YAZITI’NIN GÜNEYDOĞU YÜZÜNDE GEÇEN “TUYGUN” SÖZCÜĞÜ ÜZERİNE

Özet

Göktürk Yazıtları’nın Vilhelm Thomsen ve Wilhelm Radloff ilebaşlayan okuma ve anlamlandırma çalışmaları günümüze kadar devametmiş, yerli ve yabancı Türkologlar tarafından müstakil metin neşirleriyapılmış, çeşitli okuma ve anlamlandırma denemeleri gerçekleştirilmiştir. Bununla beraber yazıtların Türkiye Türkçesine aktarılması konusundahâlâ sorunlar bulunmaktadır.Bu makalemizde Kül Tigin Yazıtı’nın güneydoğu yüzünde geçen‘ıg(a)r ogl(a)n(ı)ñ(ı)zda : t(u)ygun(u)ñ(ı)zda : y(e)gdi : ig(i)dür : (e)rt(i)g(i)z’ cümlesindeki ‘tuygun’ sözcüğünün cümle içinde yüklendiği anlamüzerinde durulacaktır. Nitekim Kül Tigin Yazıtı’nın güneydoğu yüzündeyer alan ‘t(u)ygun(u)ñ(ı)zda’ sözcüğü, alanın uzmanları tarafından farklıokunan, farklı anlamlandırılan sözcüklerdendir. Sözcük, ‘taygun, toygun,ataygun, atıygun’ gibi farklı şekillerde okunmuş, ‘yüksek bir unvan; taylar, gençler, çocuklar, oğullar, erkek torunlar’ gibi anlamlar yüklenmiştir.Hâlbuki metnin bağlamına göre burada bulunması gereken sözcük, EskiTürkçe ‘tuygun’; ‘kartal ruh/ can’ sözcüğü olmalıdır.Bu makalemizde hususiyle Kül Tigin Yazıtı’nın güneydoğu yüzündegeçen ‘t(u)ygun(u)ñ(ı)zda’ sözcüğü, üzerinde durulmuştur. Öncelikle busözcükle ilgili okuma ve anlam denemelerine temas edilecek, ardındanTürkçenin tarihî ve çağdaş metinlerinden hareketle görüşlerimiz ortayakonulacaktır. Çalışmayla elde edilen tespitler, değerlendirme ve sonuçbölümünde maddeler hâlinde verilecektir. Sonuç olarak makalede, KülTigin Yazıtı’nın güneydoğu yüzünde geçen; “ıg(a)r ogl(a)n(ı)ñ(ı)zda :t(u)ygun(u)ñ(ı)zda : y(e)gdi : ig(i)dür : (e)rt(i)g(i)z” cümlesi üzerindekimevcut teklifler eleştirel bir gözle tekrar değerlendirilecek ve hususiylecümlenin anlamı hakkında yeni bir öneri getirilecektir

Abstract

The studies on reading and meaning that started with Vilhelm Thomsen and Wilhelm Radloff have been continuing to these days, selfcontained text publications on the Göktürk inscriptions have been done by domestic and foreign Turcologists, various reading or meaning trials have been done. Especially, the meaning studies have a crucial importance from the point of revealing the richness of language’s meaning. Here, there are still problems with Turkic Turkish translating the inscriptions. In this article it is going to be analyzed the meaning of the word ‘tuygun’ that was used in the sentence ‘ıg(a)r ogl(a)n(ı)ñ(ı)zda : t(u) ygun(u)ñ(ı)zda : y(e)gdi : ig(i)dür : (e)rt(i)g(i)z’ situated on the southeast front of Kül Tigin inscription. Thus, the word ‘t(u)ygun(u)ñ(ı)zda’ written on the southeastern side of the Kül Tigin inscription is one of the words that is read and interpreted differently by scholars who are experts in the field. The word is read in such forms as ‘taygun, toygun, ataygun’ and such meanings as ‘a high title; foals, youths, children, sons, grandson’ attributed to the word. However, within the context the most appropriate word should be Old Turkic ‘tuygun’; which means ‘eagle soul/ essence’ In this article especially, argue on the word of ‘t(u)ygun(u)ñ(ı)zda’ in the southeastern side of Kül Tigin inscription. Firstly we touch on the reading and meaning essays of this word. Then we start out to explain our opinion from the historical and modern texts of Turkic dialects. In the evaluation and conclusion section; the determinations revealed through the study will be presented as articled. As a result this article, will reevaluate the exist suggestions from a critical point of view and will dare to make especially new a suggestion about the meaning of the sentence of “ıg(a)r ogl(a)n(ı)ñ(ı)zda : t(u)ygun(u)ñ(ı)zda : y(e)gdi : ig(i)dür : (e)rt(i) g(i)z” in the southeastern side of Kül Tigin inscription.