Emir Timur'un portresi: Togan'dan günümüze tarihçilerin değişik yorumları

The portrait of Emir Timur: Different commentaries of historians from togan to present

Özet

Özellikle Kazandaki Tatar aydın ve tarihçileri, Altın Orda Devletinin yıkılışındaki en büyük payı Emir Timura yükledikleri için onu kendi eserlerinde olumsuz bir kişilik olarak sunmaktan ve Emir Timur konusundaki kızgınlıklarını açıkça ortaya koymaktan çekinmemişlerdir. Sovyetler Birliği döneminde, özellikle 1924-1990 arasında Emir Timur konusunda yayımlanan eser ve ansiklopedilerde onun portresi etrafı yakıp yıkan ve halkları sömüren bir feodal baskıncı olarak çizilmiştir. Ancak, SSCBde Mikhail Gorbachovun başlattığı Açıklık (Glasnost) ve Yeniden Yapılanma (Perestroika) reformları Orta Asya Cumhuriyetlerine 1989dan sonra ulaşınca, Emir Timur konusu da artık yasak olmaktan çıkarak, onun hakkında olumlu düşünce ve değerlendirmeler bildirebilmek mümkün oldu. Sovyetler Birliği içindeki Türk Cumhuriyetleri ve başka Türk özerk bölgelerinde Emir Timur konusunda olumsuz bir tutum varken, Mustafa Kemal Atatürk dönemi Türkiyesindeki popüler ve bilimsel eserlerde, Emir Timur büyük Türk hakanı olarak yüceltiliyor, onun Türk tarihindeki büyük katkıları vurgulanıyordu. 1924-1990 yılları arasındaki Sovyetler Birliği ile Türkiyede Atatürk dönemi sonrası bazı yıllarda Timur konusunda oldukça olumsuz görüş ve yorumlar dışında, Batı Avrupa, ABD ve Japonyadaki çalışmalarda ise, Emir Timurun portresi (yine bazı istisnalar ile) olumlu çizilmiştir. Dünya tarih biliminde Emir Timur konusunun tarafsızlıkla ele alınması ve yorumlanmasında üç büyük tarihçinin katkısı çok önemli olmuştur. Onlardan biri Türk tarihçisi Ahmet Zeki Velidi Togan, öbürleri Rus tarihçisi Vasiliy Vladimiroviç Bartold ve Alman tarihçisi Bertold Spulerdir. Togana göre Emir Timur, Bayezide birçok konuda işbirliği ve ortaklık önerdiği halde, Bayezidin bu önerileri iyi değerlendirmemiştir.

Abstract

Especially Tatar intellectuals and historians present Emir Temur as a ne- gative personality and show their anger against him because of the thought that he has the lion s share of wiped Golden Horde Empire off the map. Emir Temur was portraiture as a feudal raider who sets the world on fire and exploits the people on the books and encyclopedias in the period of Soviet Union, especially between 1924 and 1990. Scarcely after reforms of opening out (glasnost) and reconstruction (perestroika), the issue of Emir Temur and the positive thoughts and reviews are strike off the list of prohibitions. In the Turkic republics and Turkic autonomous regions of Soviet Uni- on, a negative manner was dominant about Emir Temur. On the other hand, in Turkey in the period of Mustafa Kemal Atatürk, Emir Temur was mentioned as a great Khan of Turks and emphasized his great contribu- tions to the Turkic history in the popular and scientific products. In between 1925 and 1990, in West Europe, USA and Japan Emir Te- mur had positively portraiture with some exceptions. Three historians are very important for handling and interpreting the is- sue of Emir Temur objectively: Turkish historian Ahmet Zeki Velidi Togan, Russian historian Vasiliy Vladimirovic Bartold and German historian Ber- told Spuler. Togan narrates that Emir Temur had offered some cooperation and partnership to Bayezid, however Beyezid had muffed the opportunity.