Samanlı Dağları’nın jeomorfolojik gelişimine ve uzun dönemli erozyon süreçlerine morfometrik yaklaşım1

Morphometric approach to the geomorphological development and long-term erosion processes of the Samanlı Mountains2

Özet

Jeolojik zaman ölçeğinde drenaj havzaları, yeryüzünün şekillenmesinde rol oynayan etkenlerin karşılıklı ilişkisini kaydeder. Drenaj havzalarına ait analizler ile jeomorfolojik ölçümler arasındaki etkileşim, arazinin geçirdiği evrimi ve süreçleri değerlendirme imkânı sunar. Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS) tabanlı morfometrik analizler ve yüzey analizleri kullanılarak, Marmara Bölgesi’nin güneydoğusu’nda yer alan Samanlı Dağları’ndaki havzaların, uzun dönemli erozyon oranlarını tahmin etmek ve jeomorfolojik görünümde baskın olan farklılığı değerlendirmeye çalışmak bu çalışmanın amacını oluşturur. Bu doğrultuda nitel ve nicel analiz imkanı sunan, swath profil, normalize edilmiş nehir profili, minimum erozyon hacmi, hipsometrik eğri ve integrali, drenaj havza asimetrisi (AF), yüzey engebeliliği ile yüzey indeksi uygulanmış, Samanlı Dağları’nın yakın zamandaki evrimi ve etkili olan süreçler hakkında bilgiler elde edilmeye çalışılmıştır. Elde edilen sonuçlara göre, alçak plato özelliği gösteren Samanlı Dağları’nın orta bölümünde ortalama nehir içbükeylilik faktörü 51,11 ve ortalama hipsometrik integral değerleri 0,35’dir. Samanlı Dağları’nın batı (Armutlu Yarımadası) ve doğu bölümlerinde sırasıyla, nehir içbükeylilik faktörü ortalama 21,16 ve 25,35 iken, hipsometrik integral değerleri ise ortalama 0,48 ve 0,49 ile orta bölümden daha yüksek değerler ile temsil edilir. Samanlı Dağları’nın batısından itibaren orta bölüme kadar uzanan, D-B uzantılı normal faylar, Esenköy ve Yalova fayı ve doğu bölümünde de yer yer görülen fayların etkisi, yüzey engebeliliği, hipsometrik integral ve yüzey indeksi değerlerinde kabaca D-B yönlü bir hat boyunca görülür. Yüksek derecede gömülmenin işareti olan bu yüzeyler, yüksek lokal rölyef değerleri, eğim kırıkları ve uzun dönemli erozyon oranları bakımından da dikkat çekicidir. Neojenden itibaren Kuzey Anadolu Fayı’nın bölgeye yerleşmesiyle, jeolojik evrimi başlayan Marmara Denizi, kütle üzerindeki akarsular için taban seviyesini oluşturur. Marmara Denizi’nin gelişimiyle, kütle üzerindeki uzun dönemli erozyon da şekillenmiş olmalıdır.

Abstract

In the geological time scale, drainage basins record the interrelationship of the factors that play a role in the formation of the earth. The interaction between analyzes of drainage basins and geomorphological measurements provides an opportunity to evaluate the evolution and processes of the land. The aim of this study is to estimate the long-term erosion rates of the basins in the Samanlı Mountains and to try to evaluate the dominant difference in the geomorphological appearance by using Geographic Information Systems (GIS) based, morphometric and surface analysis. The swath profile, normalized river profile, minimum eroded volume (Ebulk), hypsometric curve (Hc) and integral (Hi), drainage basin asymmetry (AF), surface roughness and surface index were applied. Thus, it was tried to obtain information about the recent evolution and the processes on the Samanlı Mountains. According to the results obtained, the average river concavity factor of the central part of the Samanlı Mountains, which shows the low plateau feature, is 51.11 and the average hypsometric integral values are 0.35. In the western (Armutlu Peninsula) and eastern parts of the Samanlı Mountains, the river concavity factor is 21.16 and 25.35 on average, respectively. The hypsometric integral values are also represented by higher values than the central part, with an average of 0.48 and 0.49, respectively. The normal faults extending East-West from the west of the Samanli Mountains to the middle section, the Esenköy and Yalova fault and the effect of faults seen in the eastern part, surface roughness, hypsometric integral and surface index values are seen along a roughly East-West line. These surfaces, which are a sign of a high degree of incision, are also notable for their high local relief values, knickpoint and long-term erosion rates. The Marmara Sea, whose geological evolution has started with the settlement of the North Anatolian Fault in the region since the Neogene, forms the base level for the streams on the mass. With the development of the Marmara Sea, long-term erosion of the mass must have taken shape.