TEZKİRE-İ ŞU'ARÂ-YI ÂMİD'DE EDEBÎ TENKİDİN SÖZÜ: HİCRÎ XIII. ASIR ŞAİRLERİ

THE WORD OF LITERARY CRITICISM IN TADHKIRA-I SHU'ARA-YI AMID: THE POETS OF HIJRI 13TH CENTURY

Özet

Tezkireler edebiyatta bir tür olarak şair ve yazarların hayatları,eserleri ve edebî kişilikleriyle ilgili bilgi veren birinci dereceden önemlieserlerdir. Türk edebiyatında ilk tezkire Ali Şîr Nevâî'nin Mecâlisü'n-Nefâ'is adlı eseridir. Daha sonra Sehî Bey, Latîfî, Âşık Çelebi gibişahsiyetler tarafından tezkireler yazılmıştır. Son tezkireler arasında XIX.yüzyılda Tevfîk'in Mecmû'a-i Terâcim'i, Mehmed Tevfîk'in Kâfile-i Şu'arâ'sıyer almaktadır. Klasik tezkire geleneği XX. yüzyılda Ali Emîrî'nin Tezkire-i Şu'arâ-yı Âmid'i ile devam etmiştir. Mahmud Kemal İnal, tezkiresinde elealdığı şahsiyetle ilgili en ince detaya yer vermiş, tezkireciliğe adeta yenibir ruh kazandırmıştır. Tezkire geleneği, İnal'in Son Asır Türk Şairleri adlıtezkiresiyle sona ermiş, yerini antolojik eserlere bırakmıştır.Tezkirelerde genel olarak şairin doğum ve ölüm yeri ve tarihi,mesleği, yaşam şekli, dünya görüşünün yanında, şairin eserleri ve edebîkişiliğine yer verilmiştir. Böylece okuyucu, tezkire sayesinde şairle ilgilibazen çok kısıtlı bazen de çok yönlü ansiklopedik bilgilere sahipolabilmektedir. Tezkirelerde şair, yazar ve eserleri tenkit edilirken çeşitlikalıp ifadeler kullanılmıştır. Bunlar arasında tab'-ı belâgat-şi'âr, tab'-ısâfî, sihr-sâz, zâde-i tab'-ı dürer-bâr, âb-dâr, bî-hemtâ, 'âlem-ârâ, bî-pâyân, lâ-nazîr, dil-pezîr, garîb, ma'nî-dâr gibi kavramlar yer almaktadır.Ali Emîrî de tezkiresinde ele aldığı şairler ve eserlerini zât-ı velâyet-simât,eş'âr-ı selâset-şi'âr, nâtıka-senc-i belâgat, şu'arâ-yı asrînin güzîdesi, 'âlim,şâ'ir, mutasavvıf, zât-ı âlî-kadr, garîb-fıtrat, âsâr-ı ra'nâ, me'âl-i 'azâmet-pîrâ, kıt'a-yı dil-ârâ-yı yâkût, dür-dâne-i şehvâr gibi sözlerle tenkitetmiştir. Bu çalışmanın amacı, Ali Emîrî'nin Tezkire-i Şu'arâ-yı Âmid adlıtezkiresinde şair ve eserlerini sunarken kullandığı tenkit "söz"lerini tespitetmektir. Çalışma yapılırken klasik tezkirelerle ilgili belge tarama, elyazması ve matbu eser inceleme, karşılaştırma, bulguları analizyöntemleri kullanılmıştır. Sonuçta bir tezkireci olarak Ali Emîrî'ninişlediği şahsiyetle ilgili elde ettiği her türlü bilgiyi tezkiresine alırken eskiTürk edebiyatı tezkire geleneği içinde kaldığı görülmüştür.

Abstract

Tadhkiras are very important works that provide information about the lives, works, and literary personalities of poets and authors, as a kind of literature. The first example of tadhkira in Turkish literature is the work of Ali Shir Newai, which named Majalisu'n-Nefa'is. Then, tadhkiras have been written by some authors like Sehi Bey, Latifi, and Ashiq Chelebi. The Majmu'a-i Terajeem which is written by Tewfiq and the Qafile-i Shu'ara which is written by Mehmet Tewfiq are among the recent tadhkiras in XIX. century. Classical tadhkira tradition in XX. Century continued with Ali Emiri's Tadhkira-i Shu'ara-yi Amid. Mahmud Kemal Inal has placed even the smallest details about the famous literary personalities, and has given a new spirit to the tadhkira. Tadhkira tradition has ended with Inal's Last Century Turkish Poets, and replaced with antologic works. The tadhkiras generally provide some information about the poet including place and date of birth, place and date of death, his/her occupation, life style, worldview, his/her works and and literary personality. Therefore, the readers may sometimes obtain limited and sometimes multidirectional encyclopedic information about poets from the tadhkira. In tadhkiras, some mold expressions were placed when criticise the poet, author and their works. Some of these include tab'-i belâgat-şi'âr, tab'-i sâfî, sihr-sâz, zâde-i tab'-i durer-bâr, âb-dâr, bî-hemtâ, 'âlem-ârâ, bî-pâyân, lâ-nazîr, dil-pezîr, garîb, ma'nî-dâr etc. Ali Emiri has also criticised some poets and their works in his tadhkira, with some words such as zât-i velâyet-simât, eş'âr-i selâset-şi'âr, nâtiqa-senc-i belâgat, şu'arâ-yi asrînin guzîdesi, 'âlim, şâ'ir, mutasavvif, zât-i âlî-qadr, garîb-fitrat, âsâr-i ra'nâ, me'âl-i 'azâmet-pîrâ, qit'a-yi dil-ârâ-yi yâqût, dur- dâne-i şehvâr etc. The aim of this study is to identify the criticism “words” that Ali Emiri used to present the poets and their works in the Tadhkira-i Shu'ara- yi Amid. During undertaking this study, the document scanning about classical tadhkiras, review of manuscripts and printed works, comparison method, analysis of findings methods were used. As a result it has been observed that Ali Emiri as a tadhkira writer stayed in old Turkish literature tadhkira tradition while he took into his tadhkira every knowledge related to the literary personalities.