Ayvalık Cunda Adası'ndaki Panagia (Koimesis Theotokou) ve Agios PanteleimonKiliselerinin Mimari Tarihi ve Mekânsal Dönüşümü

The Architectural History and Spatial Transformation of Panagia (Koimesis Theotokou) and AgiosPanteleimon Churches on Cunda Island of Ayvalık

Özet

Türkiye'nin kuzeybatı kıyı kesiminde bulunan Ayvalık, 19-20. yüzyıllara tarihlenen karakteristik mimarimirasıyla bilinmektedir. Anıtlarından bir kısmı yakın zamanda restore edilerek yeni işlevler kazanmış olsa dabazıları doğa ve insan kaynaklı düzenli tahribatlar nedeniyle zaman içerisinde kaybolmuştur. İlintili olarak bumakale, Ayvalık'a bağlı Cunda / Alibey Adası'ndaki iki eski Rum Ortodoks kilisesi olan ve 20. yüzyılınortalarında yıktırılmış Panagia ve Agios Panteleimon'u ele almaktadır. Mevcut literatür muğlak ikincilkaynaklara ve de eski fotoğraflara dayandığı üzere bu kiliselerin uzun yaşamına dair kentsel ve mimaribağlamda oldukça sınırlı bilgiye sahiptir. Bu arada her iki yapının da arsası günümüz Cunda kent dokusuiçerisinde terk edilmiş ve viran halde durmaktadır. Bahis konusu kiliselerin mimarlık tarihi, plan ve çizimleriçeren ve ilk kez bu makalede etraflıca ele alınan geç 19. yüzyıl tarihli arşiv belgeleri yoluyla önemli ölçüdedetaylandırılmıştır. Ayrıca yayımlanmış birincil kaynaklar da göz önüne alınarak tartışılmıştır. Daha sonra buyapıların mevcut korunma durumu, en güncel Cunda koruma imar planı ve tescil kayıtları üzerinden ortayakonmuştur. Başlıca sonuçlar, Panagia ve Agios Panteleimon'un kronoloji ve mimarisinin daha önce literatürtarafından ortaya konulandan önemli ölçüde farklı olduğunu göstermiştir. Bu yapılar, 19. yüzyılın sonundakinihai görünümlerine değin art arda ve şaşırtıcı düzensizlikler barındıran değişikliklere uğramıştır. Ayrıcaarsaları koruma açısından neredeyse tamamen ihmal edilmiş durumda olup risk altındadır. Lakin yüksekmoloz ve bitki örtüsünün altında çok katmanlı bir mimari mirasın bulunduğu aşikârdır.

Abstract

Ayvalık in the northwestern coast of Turkey is renowned with its characteristic architecturalheritage from the 19th-20th centuries. While some of its landmarks were recently restored and received newfunctions, some were lost in time due to natural and man-made damages. Correspondingly, this articlefocuses on two Greek Orthodox churches on Cunda / Alibey Island in Ayvalık that were demolished in themid-20th century, namely Panagia and Agios Panteleimon. The literature that mostly relies on scantsecondary sources and old photographs has very limited information about their long durée from an urbanand architectural perspective. Meanwhile, the plots of both churches appear as abandoned ruin sites withinthe urban fabric of Cunda today. In this article, the architectural history of the aforementioned buildings weresubstantially elaborated through a group of late 19th century archival documents with plans and drawingsthat were studied for the first time. In addition, published primary sources were considered and discussed.Then, their current preservation status were demonstrated after the most recent Cunda conservation masterplan and listing registries. Major outcomes have displayed that the timeline as well as architecture of Panagiaand Agios Panteleimon significantly differ from what has been previously put forth by the literature. Therewere successive alterations with intriguing irregularities until their final appearances by the end of the 19thcentury. Furthermore, their plots were almost completely omitted from the conservation point of view and areunder risk, though a multilayered architectural heritage is evident beneath the high debris and vegetation.