DEVLETİN MÜLTEZİMLERLE UZLAŞMA YÖNTEMLERİ: XVIII. YÜZYIL ADANA SANCAĞI ÖRNEĞİ

THE NEGOTIATION METHODS BETWEEN THE TAXMAN AND THE STATE: THE EXAMPLE OF ADANA SANJAK IN XVIIITH CENTURY

Özet

Osmanlı Devleti'nde klasik mali sistemde vergiler iki türlü toplanmaktaydı. Birincisi; dirlik olarak görevlilere verilerek dirlik sahibinin topladığı vergiler. İkinci yöntem olarak; doğrudan hazineye aktarılan vergiler yani, devletin vergi kaynağını işletmesi ve bu kaynağın gelirlerini nakdî olarak hazineye aktarmasıydı. Devlet bunu "İltizâm usûlü" ile sağlıyordu. Bu bağlamda, mukâta'aya dönüştürdüğü vergi kaynağından vergi toplama hakkını, mültezimlere havale ediyordu. Osmanlı klasik döneminde bütün işlerin re'âyâdan alınan vergilere bağımlı olması, devleti hem re'âyâ hem de vergi toplayıcısı mültezim ile uzlaşan bir yapı haline getirmişti. XVIII. yüzyıla gelindiğinde iltizâm sisteminin boyutlarının gittikçe genişlemesi ve klasik dönemde yaratmış olduğu örgütsel uzlaşma düzeninin bozulmaya başlaması, devleti iltizâm sistemini ve dolayısıyla uzlaşma yöntemlerini yeniden örgütlenmeye yöneltti. Çalışmamızda, XVIII. yüzyılda Adana sancağı örneği üzerinden, uygulama alanı genişleyen iltizâm sistemi kapsamında devlet ve mültezimler arasındaki uzlaşı kavramının nasıl işlediğini arşiv kaynakları üzerinden değerlendirmeye çalışacağız

Abstract

In the classical fiscal system of the Ottoman state there were two types of taxes. The first type of tax; collected by the owners as the fief and a certain fraction of it was given to the state. The second type of tax is called "tax farming method" and it was collected from the mukâta. This type of tax (proportional rate) was transferred directly to the treasury. In this context, the other proportional tax rate (sources into mukâta) transferred to Mültezim by the right to collect taxes. In Ottoman classical period, the most important revenue for the state was the tax collected from the rava. In this system the government had to negotiate with the rava and the Mültezim in order to determine the conditions at which taxes were collected. By the beginning of the 18th century, "tax farming method" had expanded within the overall of tax system and at the same time it had deteriorated. This led to the eorganization of the tax farming method and negotiation methods by the state. In this context, in our study we concentrate on the case of Adana sanjak in the 18th century. We try to explain the negotiation process between tax collectors and the state by using archive sources.