KAZAK TÜRKLERİNİN TÖRENSEL GÜNLERDEKİ YEMEKLERİ VE BU BAĞLAMDA GERÇEKLEŞTİRİLEN RİTÜELLER

The Foods of Kazakh Turks on Ceremonial Days and Rituals Performed in This Context

Özet

Türk topluluklarında yemek kültürü oldukça gelişmiştir. Türk toplulukları yemeği sadece bir beslenme durumu olarak görmemiş, toplumsal statünün de yansıtılması olarak görmüştür. Türk kültürünü en iyi yansıtan eserlerden birisi olan Dede Korkut Kitabı’nda da bu yemek ve statü arasındaki ilişkiyi anlatan çocuğu olma yana kara koyun yahnisi getirilmesi bu duruma örnektir. Türk topluluklarında doğum, evlenme ve ölüm sonrası yemekli törenler yapılmıştır. Kazak toplumunda bazı törensel günlere özgü birtakım yemekler yapıl maktadır. Örneğin beşparmak yemeği gelen misafir için özel olarak yapılır ve beşparmak yemeği sofradaki kişilerin statülerine, soy ve yaşlarına göre bölünerek bir ritüel eşliğinde sunulur. Evlenen çiftlere kız tabağı ve erkek tabağı hazırlanır ve bu yemek ritüelinde bazı inançsal pratikler uygulanır. Gelinin hamile olduğunu öğrenen aile bireyleri tarafından sevinçlerini paylaşmak için yemekli bir tören gerçekleştirilir. Yeni doğum yapmış kadına ailesi veya eşi tarafından koyun kesilir. Kesilen koyun anneye ve çocuğa yedirilir ve bu yemek li törende birtakım inançsal pratikler uygulanır. Bu uygulamanın kimler tarafından ve ne şekilde gerçekleşti rildiği, anneye ve çocuğa nasıl bir faydası olduğu çalışmada değerlendirilmiştir. Çalışmada, yemek kültürünün Kazak halkının misafir ağırlama kültürü bağlamında, törene veya eve misafir olarak gelenlerin sofrada nereye oturacağı, onlara hangi yemeklerin sunulacağı ve bunu kimlerin sunacağı yemek töreni ritüeli çerçevesinde incelenmiştir. Bu yemekler, kültür içerisinde değerlendirildiğinde kişinin toplum içindeki yerini, inanç ve geleneklerini yansıtmaktadır. Ayrıca bu önemli günlerde yapılan yemekler, insanları bir araya getiren, onların ortak kültürel değerleri paylaşılmasını sağlayan ve psiko-sosyal açıdan da değerlendirilmesini sağlayan du rumdur. Bu çalışmada, Kazak halkı arasında gerçekleştirdiğimiz saha çalışmaları verilerine dayanarak tören ve yemek bağlamında uygulanan inançsal pratiklerin, Kazak halkının yemek kültürü ile ilgili toplumsal bakış açısının yansıması, sofra kültürü anlayışı ve törensel günlerdeki uyguladıkları pratikler, yemek kültürünün misafir ağırlama geleneğine yansıması değerlendirilmiştir.

Abstract

Food culture is quite developed in Turkish communities. Turkish communities have not only consid ered the food as a nutritional state, but also as a reflection of social status. In the Book of Dede Korkut, one of the best reflections of Turkish culture, introduction of black sheep stew to the one who doesn’t have a child is an example of the relation between meal and status. Birth, marriage and after-death ceremonies have been held in Turkic communities. Some meals that are unique to some ceremonial days are cooked in the Kazakh society. For example, five-finger dinner is made specially for the incoming guest, and the five-finger dinner is served by a ritual, divided according to the status of the persons in the table, by their descendants and ages. A girl's plate and a boy’s plate are prepared for marrying couples and some religious practices are applied in this meal ritual. A dinner ceremony is held to share the joys of family members who learn that the bride is preg nant. A sheep is butchered for the honor of newly birth-given woman by her family or spouse. The mother and the child are fed with the mutton and some religious practices are practiced at this dinner ceremony. In this study, it is evaluated by whom and how it is performed and how it is beneficial for mother and child. In the study, the food culture of the Kazakh people in the context of the hospitality culture, guests who come to the ceremony or home, guests at the table where they will be served, and who will serve them in the context of the ritual of the food ceremony are examined. These dishes reflect the place, beliefs and traditions of people in society when evaluated in culture. In addition, the meals prepared on these important days are the venues that bring people together, enable them to share common cultural values and enable them to be evaluated psycho socially. In this study, based on the field studies conducted among the Kazakh people, the religious practices applied in the context of ceremonies and meals, the social perspective of the Kazakh people about the food culture, the practices of the culture and the practices they applied in the ceremonial days, and the reflection of the food culture on the hospitality tradition have been evaluated.