Uluslararası Hukukun Dönüştürücü Etkisine Bir Engel Olarak Takdir Marjı: Türk Anayasa Mahkemesi’nin Laiklik Yorumunun Değişimi

MARGIN OF APPRECIATION AS A HINDRANCE TO TRANSFORMATIVE IMPACT OF INTERNATIONAL LAW: CHANGE IN INTERPRETATION OF LAICISM BY TURKISH CONSTITUTIONAL COURT

Özet

Uluslararası hukuk, özellikle insan hakları andlaşmaları ve koruma mekanizmaları, iç hukuku tamamlayıcı bir işlev görürken aynı zamanda dönüştürücü bir fonksiyona sahiptir. Uluslararası hukukun dönüştürücü etkisi Türk Anayasa Mahkemesi (AYM) kararlarında gözlemlenebilmekle beraber laiklik bağlamında görülen yorum değişikliği bu durumdan etkilenmemiş görünmektedir. AYM 2012 tarihinde, eski kararlarında geçen laiklik anlayışını “katı laiklik anlayışı” olarak nitelendirmiş ve bu anlayıştan vazgeçerek “özgürlükçü laiklik anlayışı”na geçtiğini beyan etmiştir. AYM din özgürlüğü kapsamında verdiği kararları artık özgürlükçü laiklik anlayışı ile birlikte yorumlamaktadır. Ancak AYM’nin katı laiklik şeklinde adlandırdığı yorum Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) tarafından, Refah v. Türkiye ve Leyla Şahin v. Türkiye kararlarında görüleceği üzere, takdir marjı kapsamında sayılmıştır. AİHM’in takdir marjı doktrini bu anlamda negatif bir etkiye sahip olmuş ve AYM’nin laiklik yorumunun değişmesini geciktirmiştir. Her ne kadar 2010 yılında yapılan bir Anayasa değişikliği ile Anayasa Mahkemesi’ne bireysel başvuru yolu kabul edilmiş ve 2012 yılında bireylere Anayasa’da ve AİHS’te düzenlenen temel hak ve özgürlüklere ilişkin başvuru hakkı tanınmış ise de bu durum da AYM’nin laiklik yorumunu değiştirmesine etki eden bir neden olarak görünmemektedir. Bu anlamda değişimin sebebi uluslararası insan hakları hukukunun dönüştürücü etkisi değil AYM’nin değişen sosyo-kültürel atmosfere ayak uydurması ve AYM yargıçlarının değişimidir. Bu durum da takdir marjı doktrininin önleyici ve fakat iç hukukun dönüşümü açısından engelleyici fonksiyonunu yeniden düşünmeyi gerektirmektedir. Çalışmamızda öncelikle laiklik kavramı üzerindeki tartışmalar kısaca ele alınacak, daha sonrasında ise AYM’nin laiklik yorumundaki dönüşüm AİHM kararları ile karşılaştırmalı bir şekilde izah edilecektir.

Abstract

International law, particularly human rights treaties andprotection mechanisms, assume both complementaryand transformative functions in their relation withdomestic law. Transformative impact of internationallaw is observable in the judgments of TurkishConstitutional Court (TCC) although change ofinterpretation pertaining to laicism seems uninfluenced.In 2012, TCC specified its understanding of the laicismcited in its former judgments as “strict interpretation oflaicism”, and declared that a “libertarian interpretationof laicism” was embraced upon renunciation of formerinterpretation. From that time on, TCC interprets itsjudgments on freedom of religion from the viewpointof libertarian laicism. Nevertheless, the interpretationdefined as “strict laicism” by TCC was regarded to fallwithin the scope of margin of appreciation according tothe European Court of Human Rights (ECtHR) in suchjudgments as Refah v. Turkey and Leyla Şahin v. Turkey.The margin of appreciation doctrine of ECtHR exertedan adverse impact in this sense and thus led to delay inchange of TCC’s interpretation of laicism. Even thoughindividual application to the Constitutional Court wasintroduced through a Constitutional amendment in2010, and subsequently, in 2012 individuals wereentitled to make application with respect to the rightsand freedoms regulated in the Constitution and ECHR,these developments have likewise not been consideredas a factor stimulating TCC to change its interpretationof laicism. In this context, it can be construed thatthe given change did not take place because of thetransformative impact of international human rightslaw, but instead stemmed from the adaptation of TCCto changing socio-cultural atmosphere and appointmentof new judges to TCC. This situation requiresreconsidering the preventive function of the margin ofappreciation doctrine as well as its obstructive functionin transformation of domestic law. This study will firstbriefly address the discussions on the concept of laicismand thereafter will explicate the change in interpretationof laicism by TCC in a comparative analysis with therelevant ECtHR judgments