Bir Yeniden Yorumlama Örneği: Ahmed Rıza'nın Pozitivizm i

Özet

: Osmanlı modernleşmesini ve bu bağlamda pozitivizmin ithalini basit bir trans- fer olarak değerlendirmek, toplumsal süreçlerin mahiyeti konusunda eksik bir tasav- vuru işaret etmektedir. Bu makale, pozitivizmin bir kısım Osmanlı aydını tarafındantemellük edilişini salt bir tesir-eser ilişkisi değil, bir teessür olarak kavramayı, tesir edenkadar tesiri alanın da bu süreçte etkin bir rol oynadığını göstermeyi hedeflemektedir.İmparatorluk için kurtarıcı bir reçete ve devleti kurtarmak amacına matuf olarakpozitivizmin ithal süreci, iki yönde işleyen bir yeniden yorumlama (reinterp retation)işlemine tabi görünmektedir. Pozitivizm, bir yandan yerel değerler (alıcı kültür) bağla- mında yeniden yorumlanıp Osmanlı kültürüyle uyumlu hale getirilmeye çalışılırken;diğer yandan Osmanlı-İslam tarihi ve düşüncesi, pozitivizm ışığında yeniden okun- maktadır. Bu işlemin baş aktörü, Osmanlı İttihat ve Terakki Cemiyeti liderlerindenAhmed Rıza Bey (1859-1930)dir. Makalede, İnsanlık Dini ne intisap eden AhmedRızanın pozitivizmi temellük etmesinin edilgen bir süreç olmadığı; pozitivizmi yeni- den yorumladığı; buna koşut olarak sahip olduğu tarihî, kültürel ve düşünsel mirasıda pozitivizm perspektifinden nasıl kavramaya çalıştığı örneklerle açıklanmaktadır.

Abstract

Considering the Ottoman modernization and, in this regard, the importof positivism merely as a simple transfer transaction remarks upon a deficient imagi- nation of the essence of social processes. This article claims that in this transaction,there is an active and significant role played by the importers themselves so that thetransaction constitutes a bilateral reinterpretation process. This work delineates theconditions in which positivism was introduced in Turkey, focusing particularly on thelife and ideas of Ahmed Rıza (1859-1930), one of the main leaders of the Young Turkmovement and an active member of the Société p ositiviste, as well as the future presi- dent of the Ottoman Parliament. In this article, based on examples, it is shown thatAhmed Rıza who had converted to Religion of Humanity appropriated positivismnot in a passive process but in an active one in which he reconsidered and revisedpositivism, and also reviewed his own historical, cultural, and intellectual backgroundfrom positivist perspective.