Yerküre ile fiziksel iletişim: Cumhuriyetin 75. yılında ülkemizde jeofizik

Interaction between physics and the earth: Geophysics in the 75 th year of the Republic of Turkey

Özet

Bir sistem olarak Yerküre'nin yapı ve dinamiği (fonksiyonu) ilkçağlardan günümüze insanoğlunun, gerek bilimsel merakını gidermek için ve gerekse ekonomik çıkarlarını doyurmak için sürekli ilgi odağı olmuştur. Anadolu'da, Jeofizik bilimlerinin tarihi, Thales'in yaşadığı eski çağlara kadar gider. Çağdaş anlamda jeofizik çalışmaları 600'lerde yapılan jeomağnetik çalışmalarla başlatılmıştır. 1600 ve 1800 yılları arasındaki dönem mağnetik sapma, eğim ve şiddet ölçümlerini kapsar. Bu yıllardan önce, Osmanlı imparatorluğunun önemli denizcilerinden Piri Reis'in yazdığı Kitab-ı Bahriye'de pusulanın nasıl kullanıldığına ilişkin bir bilgi vardır. Ancak bu mağnetik sapma açısının genelde bilindiği anlamına gelmez. Jeofizikle ilişkili ilk bilimsel kitap İbrahim Müteferrika tarafından çevrilen ve l731 yılında basılan "Füyuzat-i Miknatissiye" isimli kitaptır. Kitabın konusu Yer'in mağnetik alanıdır. Katip Çelebi tarafından yazılan "Cihannuma" ve İbrahim Hakkı Erzurumlu tarafından yazılan "Marifetname" isimli kitaplarda jeofiziğe ilişkin bazı bilgiler bulmak mümkündür. Ancak bu kitaplar tamamiyle jeofizik kitabı sayılmazlar. İstanbul'da, 1868 yılı Jeofizik bilimleri için oldukça önemli yıllardan biridir. Çünkü "Rasathane-i Amire" adında bir Rasathane İstanbul'da Pera (İstiklal Caddesi) bölgesinde kurulmuştur. Bu rasathanede meteoroloji, sismoloji hatta gravimetri konularında ilk jeofizik gözlemler yapılmıştır 1909'da bu Rasathane'nin karşı devrimcilerce yıkılması sonucu Fatin Gökmen -ki çağdaş jeofizik ve astronomi çalışmaların öncülerinden biridir- yıkılan Rasathanenin yeniden yapılanması için görevlendirilmiştir. Bu dönemde Rasathanenin yeri bugünkü yeri olan Kandili'ye taşınmıştır. Kandilli Rasathanesi 1911'de sistematik meteoroloji gözlemlerine başlamıştır. Ancak Anadolu'da 1839'dan beri bireysel meteorolojik kayıtlar vardır.Bu kayıtlar havanın sıcaklığı, basıncı ve nemi ile ilgilidir. Cumhuriyet'in 75. Yılında Jeofizik, Üniversiteleri, Kamu ve Özel Sektörü ve Meslek Odası ile ülkemiz ve dünya geleceği için bilimsel ve ekonomik amaçlı çalışmalarıyla etkin bir biçimde temsil edilir.

Abstract

Since antiquity, the structure and dynamics of the Earth as a system, have been the reference point for humankind to him/her curiosity and economic benefit. In Anatolia, the history of geophysical sciences may go back to Antiquity namely the period that lived Thales in Magnesia. In modern sense, geophysics was started with the geomagnetic works in 1600's. The period among 1600 and 1800 years includes the magnetic declination, inclination and strength measurements. Before these years, there is a little information, how is used a compass, in the "Kitab-i Bahriye" (the Book of Navigation) of Piri Reis who is one of the most important mariner of the Ottoman Empire. Although this may not understand that magnetic declination angel knows in generally. The first scientific book related the geophysics is the book of "Füyuzat-i Miknatissiye" that was translated by Ibrahim Müteferrika and that was printed in 1731. The subject of this book is the earth's magnetism. There is information concerning with the geophysics in the book of "Cihannuma" that was written by Katip Çelebi and in the book of "Marifetname" that written by Ibrahim Hakki Erzurumlu but these books are partly geophysical books. In Istanbul, the year of 1868 is one of the most important year for geophysical sciences. Because an observatory called "Rasathane-i Amire" was installed around Pera region in this city. In this Observatory, the first systematic geophysical observations such as meteorological, seismological and even gravimetrical was made. Breaking up this Observatory due to anti-revolution that was made by the religious of the Ottoman Empire in 1909, M. F. Gökmen - who is one of the pioneer of the modern geophysical and astronomical works- charged with reorganization of observatory that broke up. The Place of Observatory is transported to Kandilli region of Istanbul (now, Kandilli Observatory and Earthquake Research Institute). Kandilli Observatory started the systematic meteorological observations in 1911. There have been the meteorological records in Anatolia since 1839. These records are concerning with temperature, pressure and humidity of the weather. In the Ottoman Empire, the science of geophysics is one of the natural sciences such as astronomy, mineralogy, geology and etc., and these sciences were agreed as a part of physics and chemistry. In this paper, the historical development and present structure of Geophysics in Turkey is given with Universities, Institutions, Private Sector and Societies in the $75^{th}$ Year of Republic of Turkey.