Modernleşme Sürecinde Osmanlı'dan Cumhuriyet'e Reklam Serüveni

The Adventure of Advertising in the Process of Modernization from the Ottomans to the Republic

Özet

Osmanlı toplumunun modernleşmesi, Batı toplumlarının gerisinde kalan bir modernleşme projesidir. Farklı dinamiklerin harekete geçirdiği/geç bıraktığı modernleşme süreci içinde toplumsal yapı, siyasal, ekonomik ve kültürel açıdan dönüşmüş ya da dönüşmek zorunda kalmıştır. Ekonomik açıdan gelişkin olmayan toplumlarda reklama ilişkin gereksinmenin doğmayacağı bilinen bir gerçektir. Osmanlı toplumunda da ekonomik açıdan dönüşüm gerçekleştikçe reklama duyulan gereksinim Batı toplumlarının düzeyi ile karşılaştırılamasa da artmıştır. Bu makalenin amacı, Osmanlı dönemi ve takibeden biçimde Cumhuriyet döneminde reklam ve reklamcılığın gelişimini ortaya çıkarmaktır. Bu nedenle önce kısaca modernleşme olgusu değerlendirilmiş ve Osmanlı’nın modernlik serüveni ele alınmıştır. Osmanlı’da sanayi devrimi gibi hızlı ve radikal bir kopma yaşanmaması Batılılaşmanın, üretim ilişkilerinde yaşanan değişim olarak değil, ideolojide kültürel bir değişim olarak algılanmasına yol açmıştır. Batılılaşma sürecinde Osmanlı’ya matbaanın gecikerek gelmesi, basın ve dolayımıyla reklamcılığı etkilemiştir. İlk olarak yabancılar tarafından yayınlanan gazetelerde reklamlara yer verilmiş, Türkler tarafından çıkarılan gazetelerde de duyuru şeklinde reklamlar yayınlanmıştır. Ekonomide özel teşebbüsü destekleyen karma bir devletçilik hakim olmuş, ilanlarda ulusal isimler kullanılmaya başlamıştır. Cumhuriyet yeni bir toplum yaratmayı hedeflerken yeni toplum reklamcılar için yeni kitle anlamına gelmektedir. Sonuç olarak Osmanlı’da reklamın gelişimi için ne toplumsal ne de ekonominin uygun olmadığı görülmüş, Cumhuriyet Dönemi’nde Batı devletleri ile kıyaslanamasa da günümüz reklamcılığının temellerinin atıldığı saptanmıştır.

Abstract

In this article we will examine the development of advertisements and advertising through the modernization process in the Ottoman period and in the Republic. The Ottomans did not experience the radical breakaway caused by the Industrial Revolution. Their project of modernity was developed through the search for a solution to the social problems. In the process of modernization, the social structure experienced –or had to experience- political, economic and cultural transformations. The introduction of the printing-press into the country was closely related to this project and the first newspapers created a new environment for advertising. The first advertisements have taken place in the newspapers printed by the foreigners. Only some advertisements in announcements form were printed in several Turkish newspapers. Later at th e time of the Republic, while a state economy was adopted with certain encouragement on private enterprise, national brand names appeared in advertisiments. The Republic’s aim to create a new society would provide a new mass of people for advertisers. Although neither the society nor the economy proved to be suitable for the development of advertising at the time, a base for modern advertising was established in the Republican period, though not comparable to the Western states.