Hindistan Babürlü Devletinde Yazılan Çağatayca Sözlüklerde Devlet Yönetimi ve Askeri Teşkilatla İlgili Kelimelere Dair

On the Lexical Materials Concerning the State Administration and Military Organisation Included in the Chagatay Dictionaries Written in Mughal India

Özet

Hindistan’da kurulan Babürlü Devletinin resmi dili Farsça olmasına rağmen devletyöneticileri ile askerî görevliler kendi aralarında Çağatay Türkçesini bir kimlik unsuruolarak kullanmaya devam etmişlerdir. Yönetici kesim, çocuklarının ve aile mensuplarınınTürkçeyi öğrenmeleri için çok sayıda Farsça açıklamalı Çağatay Türkçesi sözlük, gramerve okuma kitapları yazdırmışlardır. Bu eserlerin en önemli özelliklerinden birisi Türkçeve Türkçeleşmiş birçok kelime ve tamlamanın Babürlü Devletinde kazandığı kendineözgü yeni anlamları açıklaması ve bu devlette kullanılmaya başlayan yeni kelime, terimve ifadeleri göstermesidir. Bu çalışmada Hindistan’da yazılmış Niṣāb-ı Ḳutbiyye, Niṣāb-ıTürkī der Luġat, Niṣāb-ı Türkī ve Zübdetü’l-Esmāʾi’t-Türkiyye isimli dört sözlükte devletyönetimi ile ordu teşkilatına dair bir semantik alt katman olarak ortaya konan leksikveriler incelenerek bu alandaki özgün kelimeler ile semantik oluşumlar açıklanmıştır.İncelediğimiz sözlüklerde daha önceki Türk veya İslam devletlerinde idari ve askerî sistemiçinde kullanılmayan veya çok sınırlı kullanımı olan kelimeler ile daha önceki dönemlerdekullanılan, ancak Babürlü Devletinde anlam değişimine uğrayan önemli sayıda kelime vetamlamalar tespit edilmiştir. Bu sözlüklerde görülen idari ve askerî kelimelerin önemli birkısmı da daha önce Timurlular döneminde de kullanılan ve Türkçeleşmiş Moğolca kökenlidil unsurlarıdırlar.

Abstract

ABSTRACT Although Persian was the official language of the Mughal Empire, members of the administrative and military classes continued speaking Chagatay Turkic among themselves as a sign of identity. In order to have their children learn Chagatay Turkic as well, they had many Chagatay dictionaries, grammars and language learning books with Persian instructions written. One of the most prominent characteristics of these works is that they demonstrate newly emerging lexical items and explain a number of Turkic and Turkicised lexical elements with new meanings. In this article, by analysing four Chagatay dictionaries including Niṣāb-ı Ḳutbiyye, Niṣāb-ı Türkī der Luġat, Niṣāb-ı Türkī and Zübdetü’l-Esmāʾi’t-Türkiyye, written in Mughal India, I explore the lexical items concerning the state administration and military organisation as a semantic substratum and explain the unfamiliar and original lexical units and semantic formations in them. Some of the lexicon that appears in these dictionaries were either not used or had a very limited use in the administrative or military systems of previous Turkic or Islamic states. They also provide certain old lexical items that gained new meanings during the period of the Mughals. An important part of the administrative and military lexis used in the Moghul State, as well as those used in the Timurid period, are of Mongolian origin.